ဝါဇီမှာ ရိုက်ထုတ်စရာ မလိုတဲ့ (e)အီးပိုက်ဆံ …

၂၀၀၈-ခု ကမ္ဘာ့ စီးပွားပျက်ကပ်ဆိုက်တော့ ငွေတမျိုး ပေါ်လာခဲ့တယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ အစိုးရတွေက ငွေအလုံးအရင်းနဲ့ ဘဏ်တွေကို ကယ်ကြ ဒါပေမယ့် တကယ် အထိနာတာက လူလတ်တန်းစား လူအများစု။ ဒီတော့ ဘဏ်တွေ အစိုးရတွေရဲ့ ချုပ်ကိုင်မှု ကင်းတဲ့ ငွေကြေးကို လူလတ်တန်းစား ပညာတတ်တွေက စိတ်ကူးယဉ်ခဲ့ကြတယ်။ သူ့ကိုယ်သူ Satoshi Nakamoto လို့ အမည် ပေးထားတဲ့ (အခုအထိ ဘယ်သူမှန်း မသိရသေး) ဉာဏ်ကြီးရှင် တဦးက ၂၀၀၉-ခု ဇန်နဝါရီမှာ Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System ဆိုတဲ့ စာတမ်းတခု ရေးခဲ့တယ်။ လက်တွေ့လည်း သူကိုယ်တိုင် ဆော့ဖ်ဝဲရေးပြီး Bitcoin လို့ခေါ်တဲ့ cryptocurrency ကို ထုတ်ခဲ့တယ်။ စိတ်ကူးယဉ် ဆန်ဆန် စခဲ့တယ်လို့ ပြောနိုင်ပေမယ့် ဒီနေ့ အွန်လိုင်းပေါ်က နေရာအတော်များများမှာ Bitcoin နဲ့ ဈေးဝယ်လို့ ရနေပြီ။ စထုတ်တဲ့ အချိန်က Bitcoin တခု တန်ဖိုးက ပြားဂဏန်းလောက်တောင် မတန်ပေမယ့် ဒီနေ့ ပေါက်ဈေးအရ US$ 10866 တန်နေပြီ (ပြီးခဲ့တဲ့ အပတ်ကမှ 7000 ကျော်ပဲ ရှိသေး)။ Bitcoin လို အခြား cryptocurrency တွေလည်း ထွက်လာကြတယ်။ အခုဆိုရင် IPO (initial public offering) လို ICO (Initial Curreency Offering) ဆိုတာတောင် ပေါ်လာတယ်။

ပုံမှန်အားဖြင့် ငွေအဝင်အထွက် လယ်ဂျာ စာရင်းစာအုပ်ကို ဘဏ်တွေက ချုပ်ကိုင်ထားတယ်။ ဒီတော့ Bitcoin မှာ ဘဏ်တွေရဲ့ ထိန်းချုပ်မှု ကင်းတယ်ဆိုတော့ ဘယ်မှာ သိမ်းသလဲလို့ မေးစရာ ရှိတယ်။ လယ်ဂျာကို တနေရာတည်းမှာ ထိန်းချုပ် မထားဘဲ၊ ကွန်ပျူတာတွေထဲမှာ ထားပါတယ်။ ဒီကွန်ပျူတာတွေကို တခုနဲ့ တခု ကွန်ရက် (Peer-to-Peer Network) နဲ့ ချိတ်ထားတယ်။ လယ်ဂျာက ကွန်ပျူတာ တလုံးထဲမှာ မရှိဘဲ၊ ကွန်ရက်ပေါ်က ကွန်ပျူတာ တွေပေါ်မှာ ရှိပါတယ်။ အချက်အလက်တွေကို တိမ်ပေါ်မှာ သိမ်းတယ် (store on cloud) လို့ ပြောလေ့ရှိပါတယ်။ တကယ်တော့ တိမ်ဆိုတာ အခြားမဟုတ်ပါဘူး Google, Microsoft, Apples စတဲ့ Data Center ကြီးတွေမှာပါ။ အခုကွန်ရက်ကတော့ အဲဒီလို ဗဟိုထိန်းချုပ်ထားတဲ့ Data Center တွေပေါ်မှာ သိမ်းတာ မဟုတ်ဘဲ အလုံးတိုင်းကို တလုံးနဲ့ တလုံး ချိတ်ထားတဲ့ ကွန်ပျူတာတွေထဲမှာ distributed ledger အဖြစ် ဖြန့်ပြီး သိမ်းထားတာပါ။

စာရင်းအင်းမှာ အဝင်အထွက် စာရင်းတခုခု ပျောက်သွားရင် ပြဿနာရှိပါတယ်။ ဒီလို မဖြစ်အောင် Blockchain လို့ ခေါ်တဲ့ နည်းစနစ်ကို အသုံးပြုပါတယ်။ ငွေအဝင်အထွက် စာရင်း ကို Block ထဲမှာ သိမ်းပါတယ်။ Block တခုနဲ့ တခုကို Cryptographic Hash တွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ထားပါတယ်။ ရှိပါတယ်။ Hash ဆိုတာက သင်္ချာသဘောနဲ့ ပြောရင် one-way function တမျိုးပါ။ x ဆိုတဲ့ ဂဏန်းကို ဆိုတဲ့ hash function ထဲထည့် သွင်းလိုက်ရင် y ဆိုတဲ့ ဂဏန်းရပါတယ် ဆိုပါစို့။ hash function က တလမ်းသွား ဖြစ်တဲ့ အတွက် y ကနေ x ပြန်ရဖို့အတွက် inverse function မရှိပါဘူး။ Block တခုရဲ့ အစမှာ အရင် Block ရဲ့ hash ကို ထည့်ပြီး ချိတ်ထားတာပါ။ ဒီလို hash နဲ့ ချိတ်ထားတဲ့ လယ်ဂျာမှာ စာရင်း တခုခု ပျောက်သွားရင်၊ ဒါမဟုတ် အပိုတခု ဝင်လာရင် အလွယ်တကူ စစ်လို့ ရပါတယ်။ နောက်တခါ ဒီစာရင်းက ဘယ်ကလာသလဲဆိုတဲ့ ပြဿနာအတွက် အရောင်းအဝယ်လုပ်သူက ဒစ်ဂျစ်တယ်နည်းနဲ့ လက်မှတ်ထိုးထားပါတယ်။

နောက်ပြဿနာတခုက ကွန်ပျူတာ တလုံးနဲ့ အခြားတလုံးမှာ ရှိတဲ့ လယ်ဂျာတွေက အမြဲ တူနေအောင် ဘယ်လို လုပ်မလဲ ဆိုတဲ့ ပြဿနာပါ။ ဒီအတွက် Consensus Algorithm ကို သုံးပါတယ်။ ဒါက ဗဟိုထိန်းချုပ်မှု ကင်းတဲ့ မဲဆန္ဒပေးနည်း၊ တင်ဒါခေါ်နည်း မျိုးပါဘဲ။ အရောင်းအဝယ် လုပ်တော့မယ်ဆိုရင် ဝန်ဆောင်မှုပေးတဲ့ ကွန်ပျူတာကနေ ကိုယ်ရဲ့ စာရင်းကို အထက်ကပြောခဲ့တဲ့အတိုင်း Block တခုတည်ဆောက်ပြီး ကွန်ရက်ပေါ်မှာ ရှိတဲ့ အခြား ကွန်ပျူတာတွေ အားလုံးဆီကို ဖြန့်ပြီး ပို့ပေးပါတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ အခြားဘယ်သူက ပို့တာမရှိရင် ကျန်တဲ့ ကွန်ပျူတာတွေက အဲဒီ Block ကို ယူပြီး သူတို့ရဲ့ လယ်ဂျာမှာ ဖြည့်စွက်ရပါတယ်။ တကယ်လို့ တချိန်ထဲမှာ တခြား ကွန်ပျူတာတွေကနေ အခြားအရောင်းအဝယ် အတွက် အခြား Block ကို ပို့တယ်ဆိုရင် Blockchian ရှည်တဲ့ စာရင်းကို အတည်ယူရပါတယ်။ မအောင်မြင်တဲ့သူက နောက်ဆုံး Blockchain ကို မူတည်ပြီး နောက်တကြိမ် ပြန်ပို့ရပါတယ်။

ဒါဆိုရင် မကြာခဏသွားပြီး သူများနဲ့ တိုက်ဆိုင်နေရင် ခဏခဏ ပြန်ပို့နေရမှာပေါ့လို့ မေးစရာ ရှိပါတယ်။ ဒီအတွက် ကိုယ် Block မှာ nonce လို့ခေါ်တဲ့ ကျပန်းကိန်း တခုထည့်ပေးရပါတယ်။ nonce အမျိုးမျိုး ထည့်စမ်းပြီး ကိုယ့် Block ရဲ့ Hash ဂဏန်း အစမှာ 0 အလုံးပေါင်း (ဆိုပါစို့) ၁၃ လုံး ရအောင် လုပ်ရပါတယ်။ ယေဘုယျအားဖြင့် ဒီလိုလုပ် ဖို့ ၁၀ မိနစ်ကြာပါတယ်။ ဒီလိုကြိုးစားထားတာကို Proof-of-work လို့ သုံးပါတယ်။ ဒါကြောင့် လွယ်လွယ်နဲ့ တိုက်ဆိုင်မိဖို့ ခက်ပါတယ်။ ဒီလိုကြိုးစားမှု ရလဒ်အဖြစ် ဝန်ဆောင်မှုပေးသူတွေက Bitcoins အချို့ရပါတယ်။ ဒီ Bitcoins က အရောင်းအဝယ် လုပ်သူဆီက ရတာမဟုတ်ပါဘူး။ ဒီ Bitcoin စနစ်ကနေ ရတာပါ။ ငွေကြေးရဲ့ သဘောက ရှားပါးမှုက အရေးကြီးပါတယ်။ အခုလည်း ရွှေတူးသလို ကြိုးစားပမ်းစား nonce တွေရှာ Blockchain တွေဆောက်ပေးပြီး Bitcoin တူးသူတွေကို miner တွေလို့ ခေါ်ပါတယ်။ အချို့ဝန်ဆောင်မှု ပေးသူတွေကတော့ အရောင်းအဝယ်လုပ်သူဆီကလည်း Bitcoin နဲ့ အခကြေးငွေ ယူပါတယ်။

Bitcoin ကို ကိုယ့်ကွန်ပျူတာကို အားကိုးပြီး တူးယူရတာဖြစ်လို့ အခြားငွေကြေးတွေလို ဗဟိုဘဏ်ကြီးတွေကနေ ငွေတွေ ရိုက်ထုတ်စရာ မလိုတော့ပါဘူး။ ခေတ်သစ် လောပန်လောင်းတွေက ကျောက်မတူးတော့ဘဲ Bitcoin တူးကြပါလိမ့်မယ်။