Sunday, July 29, 2018

ဘာသာႏွင့္ သာသနာ

အမ်ားအားျဖင့္ ‘ဘာသာ’ ႏွင့္ ‘သာသနာ’ ဆိုသည့္ ေဝါဟာရႏွစ္လံုးကို အဓိပၸါယ္တူအျဖစ္ အလဲအလွယ္လုပ္ သံုးေလ့ရွိၾကသည္။ သို႔ေသာ္ အတိအက် တူသည္ေတာ့လည္း မဟုတ္။ ‘သာသနာ’ က ‘အဆံုးအမ’ ဟုအဓိပၸါယ္ရ၍၊ ‘ဘာသာ’ က ‘ကိုးကြယ္ယံုၾကည္မႈႏွင့္ ဓေလ့ထံုးတမ္းအစဥ္လာမ်ား’ ကို ဆိုလိုသည္။

ဗုဒၶသာသနာသည္ ဗုဒၶဘုရားရွင္၏ အဆံုးအမမ်ား ျဖစ္သည္။ ဗုဒၶေပၚထြန္းခဲ့သည့္ ေခတ္ကာလ၏ ယဥ္ေက်းမႈႏွင့္ အေတြးအေခၚတို႔သည္ ဗုဒၶအဆံုးအမမ်ားတြင္ ေနာက္ခံျမင္ကြင္းအျဖစ္ ရွိေနႏိုင္ပါသည္။ သို႔ေသာ္ ထိုအဆံုးအမမ်ားက ထိုေခတ္၏ ယဥ္ေက်းမႈႏွင့္ အေတြးအေခၚတို႔ကို လြန္ေျမာက္ေနပါသည္။ သို႔ျဖစ္၍လည္း ဘာသာတရားတစ္ခုအျဖစ္ ေပၚထြန္းလာရျခင္း ျဖစ္သည္။ ဗုဒၶဘာသာဟု ဆိုလွ်င္မူ ဗုဒၶ၏ အဆံုးအမမ်ားကို ေနာက္ခံဗဟုိျပဳ၍ ယေန႔အထိ ေခတ္အဆက္ဆက္ ေျပာင္းလဲျဖစ္ထြန္းလာေသာ ကိုးကြယ္ယံုၾကည္မႈႏွင့္ ယဥ္ေက်းမႈ ဓေလ့ထံုးစံမ်ားကို ရည္ၫႊန္းျခင္းျဖစ္သည္။ ထို႔ေၾကာင့္ပင္လွ်င္ ေထရဝါဒဗုဒၶဘာသာ၊ မဟာယာနဗုဒၶဘာသာ၊ တိဗက္ဗုဒၶဘာသာ စသျဖင့္ ကြဲျပားျခားနားေနျခင္း ျဖစ္သည္။ သာသနာသည္ လူတစ္ဦးခ်င္းစီ လိုက္နာက်င့္သံုးရမည့္ အဆံုးအမမ်ား ျဖစ္သည့္အတြက္ လူတစ္ဦးခ်င္းစီ၏ ႏွလံုးသားတြင္ ကိန္းဝပ္သည္ဟု ဆိုႏိုင္သည္။ ဘာသာကမူ လူအမ်ားစု လက္ခံက်င့္သံုးသည့္ ယံုၾကည္မႈ ဓေလ့ထံုးစံမ်ားျဖစ္သည့္အတြက္ လူမ်ိဳး တစ္မ်ိဳး၊ လူ႔အဖြဲ႔အစည္းတစ္ခု၏ သြင္ျပင္လကၡဏာ သေဘာေဆာင္သည္။

အႏွစ္ႏွင့္ အကာဟု ဆိုေကာင္း ဆိုႏိုင္ေသာ္လည္း လိုက္ေလ်ာညီေထြ ျဖစ္ေနလွ်င္၊ အကာက အႏွစ္ကို ကာကြယ္ေပးရာ ေရာက္သည္။ အကာမရွိလွ်င္ အႏွစ္က ကာလၾကာရွည္ မတည္ႏိုင္။ လိုက္ေလ်ာညီေထြ မျဖစ္ေတာ့လွ်င္မူ အကာက အႏွစ္ကို ဝါးၿမိဳလိုက္ၿပီး၊ အကာ ခ်ည္းသာက်န္ေတာ့သည့္ အျဖစ္မ်ိဳးသို႔ ေရာက္သြားတတ္သည္။

<<Dostoevsky ရဲ႕ Brothers Karamazov ဝတၳဳထဲက The Grand Inquisitor ဆိုတဲ့ အခန္းကို ဖတ္ရင္း စဥ္းစားမိတာပါ။ ဒီအခန္းကို သီျခားထုတ္ၿပီး စာအုပ္ထုတ္တာ၊ ျပဇာတ္ကတာေတြရွိသလို အခ်ိဳ႕ေက်ာင္းေတြမွာလည္း သင္တယ္လို႔ သိရပါတယ္။>>

Wednesday, May 30, 2018

The Buddha and Atheists

လြန္ခဲ့တဲ့ ၁ဝ ေလာက္က ဘေလာ့ေပၚမွာ “Freethinkers ႏွင့္ ျမတ္ဗုဒၶ” ဆိုတဲ့ ေခါင္းစဥ္နဲ႔ ဒီဃနခ လို႔ေခၚတဲ့ Atheist ပရိဗိုဇ္တဦးနဲ႔ ဗုဒၶ ေတြ႔ဆံုေဆြးေႏြးတဲ့ အေၾကာင္းကို ေရးခဲ့ဖူးပါတယ္။ ဒီေဆြးေႏြးပြဲမွာ “ဘာကိုမွ မယံုၾကည္ဘူး” လို႔ဆိုတဲ့ သူေတြက အစြဲအလမ္း အေႏွာင္အဖြဲ႔ ကင္းဖုိ႔ ပိုၿပီး နီးစပ္တယ္လို႔ ဗုဒၶက (ဒီဃနခ အပါအဝင္ Atheist ေတြကို) ခ်ီးမြမ္းခဲ့ဖူးပါတယ္။ ဗုဒၶနဲ႔ Atheists ေတြက နီးစပ္မႈ တစ္ခုရွိတယ္လို႔ ဆိုႏိုင္ပါတယ္။

ဒီေန႔ေခတ္ နာမည္ႀကီး Atheist စာေရးဆရာ အခ်ိဳ႕က (ဗုဒၶဘာသာ အျဖစ္ မခံယူၾကေပမယ့္) ဗုဒၶအဆံုးအမရဲ႕ ၾသဇာလႊမ္းမိုးမႈ မကင္းတာကို ေတြ႔ရပါတယ္။ ဒါေၾကာင့္ သူတို႔ကို ႐ုပ္ဖ်က္ထားတဲ့ ဗုဒၶဘာသာေတြလို႔ေတာင္ အခ်ိဳ႕က စြပ္စြဲတာမ်ိဳးေတြ ရွိခဲ့ပါတယ္။


The End of Faith: Religion, Terror, and the Future of Reason” (2004) စာအုပ္ကို ေရးခဲ့တဲ့ အေမရိကန္ ဦးေႏွာက္နဲ႔အာ႐ံုေၾကာဆိုင္ရာ သိပၸံပညာရွင္ Sam Harris က ပ႑ိတာရာမဆရာေတာ္ႀကီးထံမွာ ရက္ရွည္ တရားစခန္း ဝင္ခဲ့ဖူးပါတယ္။ “Sapiens: A Brief History of Humankind” (2014) စာအုပ္ကို ေရးခဲ့တဲ့ ဂ်ဴးလူမ်ိဳး သမိုင္းပါေမာကၡ Yuval Noah Harari ကလည္း ဆရာႀကီးဂိုအင္ကာနည္းနဲ႔ ဝိပႆနာ တရား အားထုတ္သူ တစ္ဦးပါ။ အင္တာဗ်ဴးတစ္ခုမွာ ဂ်ဴး လူမ်ိဳးတစ္ဦး ျဖစ္တဲ့အတြက္ သူ႔ရဲ႕ သမိုင္းအျမင္ေတြအေပၚ ၾသဇာလႊမ္းမိုးမႈ ရွိသလားဆိုတဲ့ အေမးကို “ကၽြန္ေတာ္က လူမ်ိဴး အေနနဲ႔ ဂ်ဴးတစ္ဦး ျဖစ္ေပမယ့္ ကၽြန္ေတာ့ ဘာသာတရားနဲ႔ ေလာကအျမင္ကေတာ့ ဂ်ဴးမဟုတ္ပါဘူး။ သမၼာက်မ္းစာထက္ ဗုဒၶနဲ႔ ဒါဝင္တို႔က ပိုၿပီး ကၽြန္ေတာ္အေပၚမွာ ၾသဇာသက္ေရာက္မႈ ရွိခဲ့ပါတယ္” လို႔ ေျဖဖူးပါတယ္။


Monday, April 16, 2018

ဉာဏ္ႀကီးရွင္၊ ကြန္္ျပဴတာႏွင့္ ပညာေရး

TED show တစ္ခုမွာ ဂဏန္း ၅လံုးပါတဲ့ ကိန္းတခုရဲ႕ ႏွစ္ထပ္ကိန္းကို စကၠန္႔ပိုင္းအတြင္ စိတ္တြက္နဲ႔ တြက္ျပသြားတာကို ၾကည့္လိုက္ရပါတယ္။ Little Big Shots ဆိုတဲ့ ႐ုပ္သံအစီအစဥ္တခုမွာ လည္း ငါးႏွစ္သား ကေလး တေယာက္က စိတ္တြက္နဲ႔ ဂဏန္း သံုးလံုးပါတဲ့ ကိန္းရဲ႕ ႏွစ္ထပ္ကိန္းကို တြက္ျပသြားဖူးပါတယ္။

သူတို႔ကို ဉာဏ္ႀကီးရွင္ေတြလုိ႔ ဆိုရင္ မမွားပါဘူး။ ဉာဏ္ႀကီးရွင္ဆိုတဲ့ေနရာမွာ ကြန္ျပဴတာစကားန႔ဲ ေျပာရင္ အၾကမ္းအားျဖင့္ hardware နဲ႔ software လို႔ ႏွစ္ပိုင္းခြဲၾကည့္ႏိုင္ပါတယ္။ hardware အရဆိုရင္ (၁) တြက္ခ်က္ႏႈန္းျမန္တဲ့ processor (၂) အခ်က္အလက္ေတြနဲ႔ software ေတြကို သိမ္းဆည္းထားႏိုင္မယ့္ storage device/memory (၃) တြက္ခ်က္ေနတဲ့ အခ်ိန္မွာ အလြယ္တကူ ျမန္ျမန္ဆန္ဆန္ ဖတ္ႏိုင္၊ သိမ္းႏိုင္တဲ့ cache memory/working memory ေတြလိုပါတယ္။ software ဖက္ကေျပာရင္ (၄) ျမန္ျမန္ဆန္ဆန္ ထိထိေရာက္ေရာက္ အေျဖထုတ္ေပးႏိုင္မယ့္ နည္းလမ္း Algorithm ေတြလိုပါတယ္။

ပါရမီရွင္ေတြရဲ႕ ဦးေႏွာက္က အထက္ကေျပာခဲ့တဲ့ ေကာင္းျခင္း ေလးမ်ိဳးလံုး မရွိေတာင္၊ အနည္းဆံုး ႏွစ္ခု-သံုးခုေလာက္ေတာ့ ပိုင္ဆိုင္ၾကပါတယ္။ အခ်ိဳ႕က စာတစ္ပုဒ္ကို တစ္ေခါက္ ႏွစ္ေခါက္ေလာက္ဖတ္လိုက္႐ံုနဲ႔ ႏွစ္ေပါင္းမ်ားစြာ မေမ့ မေပ်ာက္ေတာ့တဲ့ မွတ္ဉာဏ္မ်ိဳးကို ပိုင္ဆိုင္ၾကပါတယ္။ long-term memory က hard disk နဲ႔ သေဘာတူပါတယ္။ အခ်ိဳ႕ကေတာ့ ဗဟုသုတေတြ သိပ္အမ်ားႀကီး သိမ္းဆည္းထားတာ မရွိေပမယ့္၊ လတ္တေလာ လိုအပ္တာေတြကို ခပ္ျမန္ျမန္ မွတ္ႏိုင္ ထုတ္သံုးႏိုင္ပါတယ္။ ဦးေႏွာက္ရဲ႕ short-term memory က ကြန္ျပဴတာက DRAM တို႔ cache memory တို႔နဲ႔ တူပါတယ္။ စာတပုဒ္ကို ဖတ္ရင္ ေရွ႕ဆက္ မတိုးႏိုင္ဘဲ ေနာက္ကို ျပန္ျပန္ ဖတ္ၿပီး ေဖာ္ေနရတယ္ဆိုရင္ ဒါက short-term memory မေကာင္းလို႔ပါပဲ။ short-term memory မေကာင္းရင္ သင္ယူဖို႔၊ အလုပ္လုပ္ဖို႔ ခက္ခဲႏိုင္ပါတယ္။ စိတ္တြက္နဲ႔ သခ်ၤာတြက္ရာမွာ short-term memory က အေတာ္ေလး အေရးႀကီးပါတယ္။ ေနာက္ မွတ္ဉာဏ္ေတြ ဘယ္ေလာက္ ေကာင္းေကာင္း စဥ္းစားေတြးေခၚႏိုင္စြမ္း မရွိျပန္ရင္လည္း၊ hard disk ေတြ၊ memory ေတြ အႀကီးႀကီး ထည့္ထားေပမယ့္၊ ေလးအီေနတဲ့ processor တလံုး တပ္ထားတဲ့ ကြန္ျပဴတာလို ျဖစ္ေနႏိုင္ပါတယ္။ ေနာက္ၿပီး ကိုယ့္ရဲ႕ hard disk ထဲမွာ software ေကာင္းေကာင္းကို သြင္းထားဖို႔လည္း လိုပါေသးတယ္။ ဉာဏ္ႀကီးရွင္ေတြက သူတို႔ ေမြးရာပါရမီ အေလ်ာက္ hardware ေကာင္းေကာင္းကို ပိုင္ဆိုင္ထားတဲ့ အျပင္၊ သူတို႔ကိုယ္တိုင္ ေရးထားတဲ့ software ေတြေရာ၊ သူမ်ားေရးထားတဲ့ software ေကာင္းေကာင္းေတြကိုပါ ထည့္သြင္းထားၾကပါတယ္။

ကြန္ျပဴတာ hardware ကေတာ့ ကိုယ္ဝယ္ ထားတာထက္ ပိုၿပီးေကာင္း လာစရာ မရွိပါဘူး။ ဒါေပမယ့္ ပိုျမန္ပိုေကာင္းတဲ့ ပစၥည္းေတြနဲ႔ အသစ္လဲၿပီးေတာ့ upgrade လုပ္ယူႏိုင္ပါတယ္။ လူေတြမွာကေတာ့ ေမြးရာ ဦးေႏွာက္ကို အသစ္ျပန္လဲလို႔ မရပါဘူး။ ဒါေပမယ့္၊ Neuroplasticity သေဘာအရ “အထိုက္အေလွ်ာက္” ပိုေကာင္းလာေအာင္ ပံုသြင္းျပဳျပင္ upgrade လုပ္ေပးလို႔ ရပါတယ္။ ဉာဏ္ႀကီးရွင္ တဦးကို မမီေပမယ့္ “အထိုက္အေလ်ာက္” သံုးလို႔ရတဲ့ hardware ရွိမယ္ဆိုရင္ ဉာဏ္ႀကီးရွင္ေတြ ေရးထားတဲ့ software ေတြကို ကိုယ့္ေခါင္းထဲ သြင္းယူထားႏိုင္ပါတယ္။ ဥပမာ အထက္ကေျပာခဲ့သလို ကိန္းဂဏန္းႀကီးေတြ စိတ္တြက္နဲ႔ တြက္တာမ်ိဳးကို ပညာရွင္ေတြ ထြင္ထားတဲ့ နည္းလမ္းေတြကို သင္ယူမွတ္သားၿပီး လိုက္တြက္ႏိုင္ပါတယ္။ ဂ်ဴးသခ်ၤာပညာရွင္ Jakow Trachtenberg (1888 – 1953) ေဖာ္ထုတ္ခဲ့တဲ့ Trachtenberg နည္းစနစ္၊ အိႏၵိယက ဆြာမိ Bhāratī Krishna Tīrtha (1884 – 1960) ေဖာ္ထုတ္ခဲ့တဲ့ ေဝဒသခ်ၤာ၊ အခုTED show မွာ ေျပာသြားတဲ့ အေမရိကန္ သခ်ၤာဆရာ Arthur Benjamin ေရးတဲ့ စာအုပ္ စတာေတြက လူဦးေႏွာက္မွာ ထည့္သြင္းႏိုင္တဲ့ software ေတြနဲ႔ တူပါလိမ့္မယ္။ (ေနာက္အလ်ဥ္းသင့္ရင္ေတာ့ ေဝဒသခ်ၤာ နည္းလမ္း အခ်ိဳ႕ကို မွ်ေဝေပးပါမယ္)။

ပညာေရးဆိုတာက (၁) ဦးေႏွာက္ရဲ႕ hardware ကို coaching နည္းစနစ္ေတြနဲ႔ upgrade လုပ္ေပးပါတယ္။ (၂) ေဆာ့ဖ္ဝဲ ေကာင္းနဲ႔ တူတဲ့ နည္းလမ္းေကာင္းေတြ၊ အေတြးေခၚေကာင္းေတြကို teaching by instruction နည္းစနစ္ေတြနဲ႔ install လုပ္ေပးပါတယ္။ ဒါမွ ကိုယ့္ေခတ္၊ ကိုယ့္ဘိုးဘြားေခတ္က ပညာရွင္ေတြရဲ႕ ပခံုးေပၚကေန တက္ၾကည့္ႏိုင္ပါလိမ့္မယ္။ ပညာေရးဆိုတာက ဒီမွာ တင္ရပ္မေနဘဲ (၃) အေတြးအေခၚသစ္၊ နည္းလမ္းသစ္၊ ဒီဇိုင္းသစ္ေတြ ထြက္ေပၚလာေအာင္၊ တနည္း software အသစ္ေတြကို ကုိယ္တိုင္ ေရးထည့္ႏိုင္လာေအာင္ midwifery or maieutic method ဆိုတဲ့ သင္ၾကားနည္းစနစ္ေတြနဲ႔ သင္ၾကားေပးရပါေသးတယ္။ (၄) ကိုယ့္ေခါင္းထဲကို အေတြးမွား အေတြးဆိုးေတြ တိတ္တခိုး ဝင္မလာေအာင္ ကာကြယ္ေပးမယ့္ Anti-Virus software ေကာင္းေကာင္း တခုထည့္ဖို႔ကိုလည္း ေမ့ထားလို႔ မရပါဘူး။ ဒုတိယကမ႓ာစစ္အတြင္းက ဂ်ာမန္သိပၸံပညာရွင္အခ်ိဳ႕ဟာ ကြန္ျပဴတာေကာင္းေတြ၊ ေဆာ့ဖ္ဝဲေကာင္းေတြ ပိုင္ဆိုင္ထားေပမယ့္ ဟစ္တလာရဲ႕ ဗိုင္းရပ္စ္ရန္ကို မကာကြယ္ႏိုင္ခဲ့ၾကဘဲ၊ အသံုးခ်ခံေတြ ျဖစ္ခဲ့ရဖူးပါတယ္။

Thursday, February 15, 2018

သုတၱန္မ်ားႏွင့္ မိတ္ဖြဲ႔ျခင္း

လြန္ခဲ့သည့္ ၃-ႏွစ္ခန္႔က စကၤာပူႏိုင္ငံ သတိပ႒ာန္ရိပ္သာ လူငယ္တရားစခန္းပြဲ တခု၏ Sutta Study အစီအစဥ္အတြက္ သုတၱန္ ၅-ပုဒ္ကို ေ႐ြးထုတ္ ေပးခဲ့ဖူးသည္။ သုတၱန္ေကာက္ႏႈတ္ခ်က္မ်ားကို ဖတ္ၾက ေဆြးေႏြးၾကရန္ ျဖစ္သည္။ Sutta Study ဟု အမည္ေပးထားေသာ္လည္း “သုတၱန္ ေလ့လာခ်က္” သေဘာမ်ိဳးထက္ သုတၱန္မ်ားႏွင့္ မိတ္ဆက္ေပး႐ံုမွ်ေလာက္သာ ျဖစ္သည္ဟု ဆုိႏိုင္ပါသည္။ လူတဦးႏွင့္ တဦး မိတ္ဆက္ေပးၿပီးေနာက္ တရင္းတႏွီး မိတ္ေဆြ ျဖစ္သြားၾကသည္လည္း ရွိသည္။ ရင္းႏွီးမသြားဘဲ ေတြ႔ဖူး သိဖူး႐ံုမွ်ေလာက္သာ ဆက္ျဖစ္ေနၾကသည္လည္း ရွိႏိုင္ပါသည္။

လူငယ္အမ်ားစုသည္ ျမန္မာမ်ား ျဖစ္ၾကေသာ္လည္း ျမန္မာစာကို ဖတ္ႏိုင္သူက နည္း၍ အဂၤလိပ္စာကို ပို၍ အကၽြမ္းဝင္ၾကသည္။ ထို႔ေၾကာင့္ သုတၱန္မ်ားကို အေမရိကန္ ရဟန္းေတာ္ Bhikkhu Bodhi ႏွင့္ Ṭhānissaro Bhikkhu တို႔၏ အဂၤလိပ္ဘာသာျပန္မ်ားကို အဓိက မွီျငမ္း၍ သုတၱန္ ေကာက္ႏႈတ္ခ်က္မ်ားႏွင့္ ေဆြးေႏြးရန္ ေမးခြန္းမ်ားကို ျပင္ဆင္ျဖစ္ခဲ့သည္။ ေ႐ြးထုတ္ခဲ့သည့္ သုတၱန္ ၅-ပုဒ္မွာ ေအာက္ပါ အတိုင္း ျဖစ္သည္။

1. Danger of Lying and Importance of Constant Reflection on Actions (MN61: Ambalaṭṭhikarāhulovāda Sutta)
2. Three Wrong Views Regarding Karma (AN3.62 Titthāyatana Sutta)
3. Present Welfare and Future Welfare (AN8.54 Dīghajāṇu Sutta)
4. Protecting Onself and Protecting Others (SN47.19 Sedaka Sutta)
5. Dealing with Destructive Thoughts (MN20 Vitakkasaṇṭhāna Sutta)

၇-ႏွစ္သားအ႐ြယ္ သားေတာ္ ရာဟုလာကို ေဟာၾကားခဲ့သည့္ အမၺလ႒ိကရာဟုေလာဝါဒသုတ္သည္ ေက်ာင္းသားအ႐ြယ္ လူငယ္မ်ားႏွင့္ သင့္ေတာ္မည္ဟု ယူဆသျဖင့္ ေ႐ြးခ်ယ္ျဖစ္ခဲ့သည္။ သုတၱန္၏ ပထမပိုင္းတြင္ အေပ်ာ္သေဘာျဖင့္ ျဖစ္ေစ လိမ္ညာ မေျပာရန္ႏွင့္ ဆံုးမထားသည္။ သုတၱန္၏ ဒုတိယပိုင္းတြင္ ကိုယ္ႏႈတ္ႏွလံုး ၃-ပါးတို႔ျဖင့္ အမႈတို႔ကို မျပဳမီ၊ ျပဳဆဲ၊ ျပဳၿပီး ကာလသံုးပါးလံုးတြင္ မိမိႏွင့္ သူတပါးတို႔ကို ထိခိုက္ပ်က္စီးေစသေလာဟု သံုးသပ္ဆင္ျခင္ရန္ ေဟာၾကားထားသည္။ အကယ္၍ မိမိ (သို႔မဟုတ္) သူတပါးကို ထိခိုက္ပ်က္ျပားေစသည့္ မေကာင္းမႈမွန္း သိပါက၊ မျပဳလုပ္ရေသးလွ်င္ မျပဳဘဲေနရမည္ ျဖစ္သည္။ ျပဳလုပ္ဆဲ အမႈျဖစ္ပါက ဆက္လက္ မျပဳဘဲ ရပ္တန္းက ရပ္ရမည္။ ျပဳၿပီးေသာအမႈ ျဖစ္ပါက မိမိ၏ အျပစ္ကို ဝန္ခံ၍ ေနာင္တြင္ မျပဳမိေစရန္ ေစာင့္ထိန္းရမည္ဟု ေဟာၾကားထားသည္။ အေသာကမင္းႀကီး၏ ေက်ာက္စာမ်ားအနက္ ေက်ာက္စာတခုတြင္ ဗုဒၶသာသနာ အဓြန္႔ရွည္စြာ တည္တန္႔ႏိုင္ေစရန္အတြက္ လူႏွင့္ ရဟန္းတို႔ လုိက္နာက်င့္သံုးသင့္သည့္ သုတၱန္မ်ား စာရင္းကို ကမၸည္း ေရးထိုးထားရာ အမၺလ႒ိက-ရာဟုေလာဝါဒသုတ္လည္း ပါဝင္သည္။ ဗုဒၶအဆံုးအမမ်ားတြင္ ဤသုတ္၏ အေရးပါမႈကို မွန္းဆ ၾကည့္ႏိုင္သည္။

ဗုဒၶအဆံုးအမအရ ကံသည္ ရည္႐ြယ္ခ်က္ပါဝင္သည့္ လုပ္ေဆာင္မႈမ်ား (intentional actions) ျဖစ္သည္။ (သိလွ်က္ျဖစ္ေစ၊ မသိဘဲႏွင့္ျဖစ္ေစ) ရည္႐ြယ္ခ်က္ပါဝင္သည့္ ကိုယ္ႏႈတ္စိတ္ ၃-ပါး လုပ္ေဆာင္မႈမ်ား ျဖစ္သည္။ ကံတရားသည္ ပစၥဳပၸန္႐ႈေထာင့္အရ လုပ္ေဆာင္မႈမ်ား ျဖစ္သည္ဟုဆိုလွ်င္၊ အနာဂတ္႐ႈေထာင့္အရ ထိုလုပ္ေဆာင္ခ်က္၏ အက်ိဳးဆက္မ်ား (consequences) တနည္း ကံ၏ အက်ိဳးတရားမ်ားႏွင့္ ဆက္ႏြယ္ေနမည္ ျဖစ္သည္။ အမၺလ႒ိကရာဟုေလာဝါဒသုတ္သည္ အက်ိဳးဆက္မ်ားကို ဆင္ျခင္သံုးသပ္၍ ပစၥဳပၸန္ အေၾကာင္းကံေကာင္းေစရန္ ဆံုးမၾသဝါဒေပးသည့္ သုတ္ျဖစ္သည္ဟု ဆိုႏိုင္သည္။

မိမိတို႔၏ လုပ္ေဆာင္မႈေၾကာင့္ ျဖစ္ေပၚလာသည့္ အက်ိဳးဆက္မ်ားသည္ မိမိတြင္ တာဝန္ရွိသည္။ အနာဂတ္သည္ ပစၥဳပၸန္လုပ္ေဆာင္မႈမ်ား၏ ဆိုးေမြ ေကာင္းေမြကို လက္ခံရသည္။ ထို႔အတူပင္ ပစၥဳပၸန္သည္ အတိတ္က လုပ္ေဆာင္မႈမ်ား၏ ဆိုးေမြေကာင္းေမြကို လက္ခံရသည္။ “ကမၼ” သည္ မိမိတို႔၏ ေကာင္းဆိုး လုပ္ေဆာင္မႈမ်ားျဖစ္၍ “သက” သည္ ကိုယ္ပိုင္ဥစၥာျဖစ္သည္။ မိမိတို႔ ျပဳေသာ အမႈမ်ား၏ အက်ိဳးဆက္ကုိ မိမိတို႔ ပိုင္ဆိုင္သည္၊ မိမိတို႔ လုပ္ေဆာင္မႈမ်ားအတြက္ မိမိတို႔တြင္ တာဝန္ရွိသည္ဟူေသာ အျမင္ကိုပင္ ကမၼႆကတ အျမင္ဟု ဆိုရသည္။ ေလာကတြင္ ကမၼႆကတအျမင္ႏွင့္ ဆန္႔က်င္သည့္ အျမင္မွားမ်ား ရွိသည္။ ကမၼႆကတအျမင္ႏွင့္ ထိုအျမင္မွားတို႔၏ ျခားနားခ်က္ကို နားလည္သေဘာေပါက္မွသာလွ်င္ မွန္ကန္သည့္ ကမၼႆကတအျမင္ ရႏိုင္သည္။ Sutta Study အစီအစဥ္အတြက္ ဒုတိယေျမာက္ သုတ္အျဖစ္ ေ႐ြးခ်ယ္ခဲ့သည့္ တိတၳာယတနသုတ္သည္ ကံတရားႏွင့္ ပတ္သက္သည့္ အျမင္မွား သံုးမ်ိဳးကို Responsibility ႐ႈေထာင့္မွ ျငင္းပယ္ထားသည့္ သုတ္ျဖစ္သည္။

မ်က္ေမွာက္တြင္ ေတြ႔ႀကံဳခံစားေနရသမွ်သည္ (၁) အတိတ္ကျပဳခဲ့ေသာ ကံမ်ားေၾကာင့္ (ပုေဗၺကတေဟတု) ျဖစ္သည္ဟု အခ်ိဳ႕က ယူဆသည္။ (၂) ဘုရားသခင္က ဖန္ဆင္းေသာေၾကာင့္ (ဣႆရနိမၼာနေဟတု) ျဖစ္သည္ဟု အခ်ိဳ႕က ယံုၾကည္သည္။ (၃) အေၾကာင္းမရွိဘဲ သူသေဘာအေလွ်ာက္ (အေဟတုက) ျဖစ္ရသည္ဟု အခ်ိဳ႕က ဆိုသည္။ ပထမအျမင္အရ ဆိုလွ်င္ လူသတ္သမား တေယာက္သည္ မိမိ၏ အတိတ္ကံေၾကာင့္ လူသတ္သမား ျဖစ္လာျခင္း ျဖစ္ေပလိမ့္မည္။ ဒုတိယအျမင္အရ ဆိုလွ်င္ လူသတ္သမားအျဖစ္ ဘုရားသခင္က ဖန္ဆင္းခဲ့၍ (သို႔မဟုတ္) ဘုရားသခင္ အလိုေတာ္အတိုင္း လူသတ္သမား ျဖစ္ေနရျခင္း ျဖစ္ေပမည္။ တတိယအျမင္အရ ဆိုလွ်င္ အေၾကာင္းရင္း မရွိဘဲ လူသတ္သမား ျဖစ္ေနရျခင္း ျဖစ္မည္။ ဤအျမင္သံုးမ်ိဳးကို လက္ခံယံုၾကည္ထားပါက မိမိတို႔၏ ညစ္ေထးသည့္ စိတ္ထား၊ အေျပာအဆို၊ အျပဳအမူတို႔ကို ျပဳျပင္ရန္ “လုပ္သင့္သည္ကို လုပ္ရန္၊ မလုပ္သင့္ကို မလုပ္ရန္အတြက္ ဆႏၵႏွင့္ ႀကိဳးစားအားထုတ္မႈတို႔ ျဖစ္ေပၚလာမည္ မဟုတ္ေတာ့။ မည္သည္ကို လုပ္သင့္၍၊ မည္သည္ကို မလုပ္သင့္ဟုလည္း မွန္မွန္ကန္ကန္ ခိုင္ခုိင္မာမာ သိႏိုင္ေတာ့မည္ မဟုတ္။ လုပ္သင့္ မလုပ္သင့္ကို သတိျဖင့္ ေစာင့္စည္း ထိန္းသိမ္းေနမည္လည္း မဟုတ္ေတာ့။” ထို႔ေၾကာင့္ ထုိအျမင္ ၃-မ်ိဳးတုိ႔ကို (တာဝန္ယူစိတ္ ကင္းသည့္ အျမင္မ်ားအျဖစ္) တိတၳာယတနသုတ္တြင္ ျငင္းပယ္ထားသည္။

ဤေနရာတြင္ အရာရာသည္ ကံေၾကာင့္ ျဖစ္ေပၚလာရသည္ဟူသည့္ ပထမအျမင္သည္ ဗုဒၶ၏ ကမၼႆကတဝါဒႏွင့္ မတူေၾကာင္း သတိျပဳရန္လိုသည္။ ကံတရားတိုင္း၏ အက်ိဳးဆက္သည္ မိမိတြင္ တာဝန္ရွိသည္ မွန္ေသာ္လည္း၊ ျဖစ္ေပၚ ခံစားေနရသမွ်သည္ ကံတရားေၾကာင့္သာ ျဖစ္ရသည္ မဟုတ္။ ကံတရားသည္ အေၾကာင္းတရားမ်ားအနက္မွ တခုေသာ အေၾကာင္းသာ ျဖစ္သည္။ တိတၳာယတနသုတ္ ပထမပိုင္းတြင္ မွားယြင္းသည့္ အျမင္ ၃-မ်ိဳးကို ျငင္းပယ္ထားၿပီးေနာက္၊ ဒုတိယပိုင္းတြင္ မွန္ကန္သည့္ အျမင္ကို ျပရန္အတြက္ ပဋိစၥသမုပၸါဒ္ေဒသနာကို ေဟာၾကားထားသည္။ သို႔ေသာ္ သိပ္နက္လြန္းသြားမည္ စိုး၍ Sutta Study ေကာက္ႏႈတ္ခ်က္တြင္ မထည့္ဘဲ ခ်န္လွပ္ခဲ့ရပါသည္။

တတိယေ႐ြးခ်ယ္ခဲ့သည့္ ဒီဃဇာဏုသုတ္သည္ မ်က္ေမွာက္ႏွင့္ တမလြန္ ေကာင္းက်ိဳးခ်မ္းသာကို ရေစႏိုင္မည့္ နည္းလမ္းကို ညႊန္ျပထားသည္။ မ်က္ေမွာက္ ေကာင္းက်ိဳးခ်မ္းသာအတြက္ (၁) ကုသိုလ္၊ ပညာ၊ ဥစၥာရွာေဖြရာတြင္ ထႂကြႏိုးၾကားမႈ ရွိျခင္း (ဥ႒ာနသမၸဒါ) (၂) ရရွိထားသည့္ စည္းစိမ္ဥစၥာတို႔ကို ေစာင့္ေရွာက္မႈ ရွိျခင္း (အာရကၡသမၸဒါ) (၃) အတုယူထိုက္သည့္ သဒၶါ, သီလ, စာဂ, ပညာႏွင့္ ျပည့္စံုသည့္ မိတ္ေဆြေကာင္း ရွိျခင္း (ကလ်ာဏမိတၱတာ) (၄) ဝင္ေငြထြက္ေငြကို မွ်တစြာ သံုးစြဲအသက္ေမြးျခင္း (သမဇီဝိတတာ) ဟူသည့္ သမၸဒါတရားေလးပါးႏွင့္ ျပည့္စံုေစရသည္။ တမလြန္ ေကာင္းက်ိဳးခ်မ္းသာကို ရေစရန္အတြက္ (၁) သဒၶါ (၂) သီလ (၃) စာဂ (၄) ပညာဟူသည့္ သူေတာ္ေကာင္းတရား ေလးပါးကို ျပည့္စံုေစရသည္။ ဤေနရာတြင္ အထက္က ျပခဲ့သည့္ ကလ်ာဏမိတၱတာသည္ ဤသူေတာ္ေကာင္းတရား ေလးပါးအရာတြင္ အားက်အတုယူေလာက္သည့္ မိတ္ေဆြေကာင္းမ်ိဳးႏွင့္ ျပည့္စံုျခင္းကို ဆိုလိုေၾကာင္း ေတြ႔ႏိုင္သည္။ ပညာသမၸဒါတြင္ ပညာသည္ သာမန္ ဗဟုသုတအသိပညာမ်ိဳး၊ ေတြးေခၚေမွ်ာ္ျမင္မႈမ်ိဳးမွ်ကိုသာ ဆိုလိုျခင္းမဟုတ္ဘဲ ႐ုပ္နာမ္တရားတို႔၏ ျဖစ္ျခင္းပ်က္ျခင္းသေဘာကို ထိုးထြင္းသိျမင္သည့္ ဝိပႆနာပညာမ်ိဳးကို ဆိုလိုေၾကာင္းေတြ႔ရမည္ ျဖစ္သည္။

မ်က္ေမွာက္ဘဝ အက်ိဳးစီးပြားမ်ားကို ျဖစ္ေစႏိုင္သည့္ ဘဝေနထိုင္နည္းမွသည္ ေလာကုတၱရာ ေကာင္းက်ိဳးခ်မ္းသာကို ရရွိေစရန္ ဝိပႆနာတရားပြားမ်ား အားထုတ္ရန္ လမ္းညႊန္သည့္ သုတၱန္ျဖစ္သျဖင့္ လူငယ္တရားစခန္းအတြက္ သင့္ေတာ္မည္ဟု ယူဆေသာေၾကာင့္ ဒီဃဇာဏုသုတ္ကို ေ႐ြးခ်ယ္ခဲ့ျခင္း ျဖစ္သည္။ ဒီဃဇာဏုသုတ္သည္ ေလာကီႏွင့္ ေလာကုတၱရာကို မ်က္ေမွာက္ႏွင့္ တမလြန္ (ဒိ႒ဓမၼိက-သမၸရာယိက) ဟူသည့္ အခ်ိန္ကာလ႐ႈေထာင့္ (temporal aspect) မွ ႐ႈျမင္သည့္ သုတ္ျဖစ္သည္ဟု ဆိုလွ်င္ စတုတၳေျမာက္ ေ႐ြးခ်ယ္ခဲ့သည့္ ေသဒကသုတ္သည္ ေလာကီႏွင့္ ေလာကုတၱရာကို မိမိႏွင့္ သူတပါးဟူသည့္ အတြင္း-အျပင္႐ႈေထာင့္ (spatial aspect) မွ ႐ႈျမင္သည့္ သုတ္ျဖစ္သည္ဟု ဆိုႏိုင္သည္။

ေသဒကသုတ္သည္ ဝါးတိုင္ထိပ္ဖ်ားတြင္ ဂၽြမ္းကစား၍ ကျပေဖ်ာ္ေျဖရသည့္ ဆရာတပည့္ႏွစ္ဦးကို ပံုေဆာင္ကာ ေဟာၾကားထားေသာ သုတ္ျဖစ္သည္။ အႏၲရာယ္ မျဖစ္ေစရန္အတြက္ တဦးကို တဦး လံုၿခံဳေအာင္ ေစာင့္ေရွာက္ၿပီး ကျပၾကရန္ ဆရာက ဆိုသည္။ ထိုအခါ တပည့္က မိမိကိုယ္ မိမိလံုၿခံဳေအာင္ ေစာင့္ေရွာက္၍ ကျပၾကရန္ ဆိုသည္။ ဤအဆိုႏွစ္ရပ္တြင္ ဗုဒၶက တပည့္ျဖစ္သူ၏ အဆိုကို ပို၍ သေဘာက်သည္။ ဗုဒၶဝါဒအရ သူတစ္ပါးကို ကာကြယ္ ေစာင့္ေရွာက္ျခင္းထက္ မိမိကိုယ္ကို အားကိုးျခင္း၊ မိမိကိုယ္ကို လံုၿခံဳေအာင္ ထိန္းသိမ္းျခင္းကို ေလးထားသည္။ မိမိကိုယ္ကို မိမိ လံုၿခံဳေအာင္ ေစာင့္ေရွာက္လွ်င္ သူတပါးကို ေစာင့္ေရွာက္ရာလည္း ေရာက္သည္။ သူတပါးကို ေစာင့္ေရွာက္ရာတြင္လည္း မိမိကိုယ္ မိမိ လံုၿခံဳေအာင္ ေစာင့္ေရွာက္ရာေရာက္သည့္ နည္းမ်ိဳးျဖင့္ ေစာင့္ေရွာက္ရသည္။ သူတပါးကို သည္းခံျခင္း၊ မညႇင္းဆဲျခင္း၊ ေမတၱာထားျခင္း၊ အစဥ္သနားျခင္းတို႔ျဖင့္ ေစာင့္ေရွာက္လွ်င္ မိမိကိုယ္ကို ေစာင့္ေရွာက္ရာလည္း ေရာက္သည္၊ သတိပ႒ာန္တရား ေလးပါးကို ပြားမ်ားျဖင့္ မိမိကို မိမိ ေစာင့္ေရွာက္သူသည္ သူတပါးကို ေစာင့္ေရွာက္ရာလည္း ေရာက္သည္ဟု ေဟာၾကားထားသည္။ တနည္းအားျဖင့္ ေလာကီသေဘာအရ ပတ္ဝန္းက်င္ျဖင့္ ဆက္ဆံရာတြင္ ျဗဟၼစိုရ္တရားေလးပါးကို အေျခခံရသည္။ ေလာကုတၱရာသေဘာအရ မိမိ၏ အားကိုးအားထားအျဖစ္ သတိပ႒ာန္တရားေလးပါးကို ပြားမ်ားအားထုတ္ျခင္းကို အေျခခံရသည္။

တရားအားထုတ္ရာတြင္ ျဖစ္ေစ၊ အျခားေသာ လုပ္ငန္းေဆာင္တာမ်ားကို ေဆာင္႐ြက္ရာတြင္ ျဖစ္ေစ လမ္းေခ်ာ္သြားေစႏိုင္သည့္ အဖ်က္စိတ္မ်ား (destructive thoughts) ဝင္လာတတ္သည္။ မိမိ၏ ရည္မွန္းခ်က္ပန္းတိုင္မွ ေသြဖီသြားေစႏိုင္သည့္ အေတြးမ်ားကို ဖယ္ရွားႏိုင္သည့္ နည္းလမ္းမ်ားကို ဝိတကၠသဏၭာနသုတ္က လမ္းညႊန္ေပးသည္။ (၁) အဖ်က္အေတြးမ်ား ေပၚလာပါက အျပဳသေဘာေဆာင္သည့္ အာ႐ံုမ်ားကို ေျပာင္း၍ ႏွလံုးသြင္းရသည္ (၂) အဖ်က္အေတြးမ်ား၏ အျပစ္ကို စက္ဆုပ္ဖြယ္ျဖစ္လာေအာင္ ဆင္ျခင္ရသည္။ (၃) အဖ်က္အေတြးမ်ားကို ႏွလံုးမသြင္းဘဲ ေနရသည္။ (၄) မရပါက ထိုအဖ်က္အေတြးတို႔ ျဖစ္ေပၚလာရသည့္ အေၾကာင္းရင္းကို ဆင္ျခင္၍ ထိုအေတြးမ်ား တျဖည္းျဖည္း ၿငိမ္ဝပ္သြားေစရန္ အားထုတ္ရသည္။ (၅) မည္သို႔မွ် မရခဲ့လွ်င္ ေနာက္ဆံုးအဆင့္အေနျဖင့္ အံကို ႀကိတ္ကာ မိမိ၏ စိတ္အင္အား (will-power) ကို အသံုးခ်၍ အေတြးဆိုးမ်ားကို ဖယ္ထုတ္ရသည္ဟု နည္းလမ္း ၅-သြယ္ကို ဥပမာမ်ားျဖင့္ ဝိတကၠသဏၭာနသုတ္တြင္ ရွင္းလင္းထားသည္။ ဘဝေအာင္ျမင္မႈအတြက္ IQ ထက္ စိတ္ဓာတ္ႀကံ့ခိုင္မႈ (Grit) က ပို၍ အေရးပါေၾကာင္းကို သုေတသနျပဳရင္း ထင္ေပၚေက်ာ္ၾကားလာခဲ့သည့္ စိတ္ပညာရွင္ Angela Duckworth ၏ “Self-Control in School-Age Children” စာတမ္းတြင္ လမ္းညႊန္ထားသည့္ နည္းလမ္းမ်ားႏွင့္ အေတာ္ေလး နီးစပ္ေနသည္ကို ေတြ႔ရသည္။ မိမိကို မိမိ ေအာင္ျမင္ျခင္းသည္ အျခားေသာ ေအာင္ျမင္မႈမ်ားထက္ ပို၍ အဖိုးထိုက္တန္သျဖင့္၊ ဝိတကၠသဏၭာနသုတ္ကို လူငယ္တို႔ ဖတ္ေစလိုေသာ ဆႏၵျဖင့္ ေ႐ြးခ်ယ္ ျဖစ္ခဲ့ပါသည္။

တရားစခန္းဝင္သည့္ လူငယ္မ်ား သုတၱန္တို႔ႏွင့္ တရင္းတႏွီး မိတ္ေဆြျဖစ္ကာ ဆက္လက္ ဖတ္႐ႈျဖစ္ၾကသလားေတာ့ မသိပါ။ ေတြ႔ဖူး သိဖူး႐ံုမွ် ျဖစ္ခဲ့လွ်င္လည္း အက်ိဳးေတာ့ မနည္းတန္ရာဟု ယူဆမိပါသည္။

Sunday, February 4, 2018

Note on Active Reading & Active Learning

တကၠသိုလ္မွ စာေပသင္ၾကားပို႔ခ်မႈႏွင့္ ပတ္သက္၍ (အေမရိကန္ စာေရးဆရာ Mark Twain ေျပာဖူးသည့္) စကားတခု ရွိသည္။ “လက္ခ်ာဆိုသည္မွာ ဆရာႏွင့္ ေက်ာင္းသားတို႔၏ ဦးေႏွာက္တို႔ကို မသံုးလိုက္ရဘဲ ဆရာ၏ စာအုပ္ထဲမွ မွတ္စုမ်ားက ေက်ာင္းသား၏ မွတ္စု စာအုပ္ထဲသို႔ ေရာက္သြားသည့္ ျဖစ္စဥ္တခုျဖစ္သည္” ဟူ၏။ ဤစကားႏွင့္ ဆက္စပ္၍ ေမာ္တီမာ အက္ဒလာ (Mortimer Adler) က “How to Read a Book: The Art of Getting a Liberal Education” စာအုပ္တြင္ ဦးေႏွာက္မသံုးဘဲ လက္ခ်ာလိုက္ျခင္းႏွင့္ ဦးေႏွာက္မသံုးဘဲ စာဖတ္ျခင္းတို႔ကို ႏိႈင္းယွဥ္ျပထားသည္။ စာဖတ္ရာ၊ လက္ခ်ာလိုက္ရာတြင္ ဗဟုသုတ အခ်က္အလက္တို႔ ရ႐ံုသာမက နားလည္သေဘာေပါက္ရန္လည္း လိုအပ္သည္။ နားလည္ သေဘာေပါက္ရန္ အသိဉာဏ္ပြင့္လင္းရန္ အတြက္ဆိုလွ်င္ စိတ္ကို အလုပ္ မေပးဘဲ လက္ခ်ာလိုက္၍ မရ၊ စာဖတ္၍ မရ။

စိတ္ကို အလုပ္ေပးသည့္ စာဖတ္နည္းကို ရွင္းျပရန္ အက္ဒလာက သူ႔စာသင္ခန္းမွ အေတြ႔အႀကံဳကို ျပန္လည္ ေဖာက္သည္ခ်သည္။ အက္ဒလာ၏ စာသင္ခန္းအတြင္းမွ ေက်ာင္းသားတုိ႔အား ေဆြးေႏြး ေမးျမန္းသြားသည္မ်ားမွာ စာအုပ္တအုပ္၊ ဘာသာရပ္တခု၊ အေၾကာင္းအရာ တမ်ိဳးတည္းအတြက္သာ အသံုးတဲ့သည္ မဟုတ္။ အေတာ္ေလး ေယဘုယ်က်သည့္ ေဆြးေႏြးေမးျမန္းခ်က္မ်ား ျဖစ္ေနပါသည္။ ထိုအေၾကာင္းကို ဖတ္ရင္း အဂၤုတၱရနိကာယ္မွ စာတေၾကာင္းက အေတြးထဲသို႔ ဝင္လာသည္။

ေသာ တႆ ဗဟုကႆ သုတႆ အတၳမညာယ ဓမၼမညာယ ဓမၼာႏုဓမၼပၸဋိပေႏၷာ ေဟာတိ။ (အံ.၄.၆၊ အပၸႆုတသုတ္)
ထို အၾကားအျမင္ ဗဟုသုတမ်ားသူသည္ အနက္ကို သိ၍ တရားကို သိ၍ တရားႏွင့္ေလ်ာ္ညီေသာ အက်င့္ကို က်င့္သူျဖစ္၏။

ပိဋကတ္ပါဠိေတာ္လာ ျဖစ္သည့္အတြက္ ေလာကုတၱရာတရားကို ရည္႐ြယ္ျခင္းျဖစ္ေၾကာင္း အထူး ေျပာေနရန္ မလိုပါ။ သို႔ေသာ္ ဤေနရာတြင္ ယင္းဠိဝါက်၏ အနက္အဓိပၸါယ္ႏွင့္ အက္ဒလာ၏ ေဆြးေႏြးေမးျမန္းခ်က္မ်ားကို ဆက္စပ္ကာ ေလာကီ႐ႈေထာင့္မွေန၍ စာဖတ္နည္း၊ စာေပေလ့လာသင္ယူနည္း လမ္းညႊန္အျဖစ္ တင္ျပလိုပါသည္။

တရားနာယူရာ၊ သင္ခန္းစာပို႔ခ်ခ်က္တို႔ကို နားေထာင္ရာတြင္ ျဖစ္ေစ၊ စာအုပ္ တအုပ္အုပ္ကို ဖတ္႐ႈရာတြင္ ျဖစ္ေစ၊ ပထမအဆင့္အေနျဖင့္ ဓမၼကထိက ဆရာေျပာသြားသည့္ သို႔မဟုတ္ စာေရးသူ ေရးသားတင္ျပသည့္ အခ်က္အလက္အေၾကာင္း အရာမ်ားကို ဗဟုသုတအသိအေနျဖင့္ ဦးစြာ ရရွိသည္။ သမိုင္းစာအုပ္ ျဖစ္လွ်င္ သမိုင္းျဖစ္ရပ္မ်ား၊ သကၠရာဇ္ေန႔စြဲမ်ားကို သိရမည္ ျဖစ္သည္။ ဝတၳဳတအုပ္ ျဖစ္လွ်င္ ဇာတ္လမ္းဇာတ္ကြက္မ်ား၊ ဇာတ္ေကာင္မ်ား၊ ဇာတ္ေကာင္စ႐ိုက္မ်ား၊ ေခတ္ေနာက္ခံ ယဥ္ေက်းမႈႏွင့္ ဇာတ္ေကာင္တို႔ ေျပာဆိုသြားသည့္ စကားမ်ားကို သိရမည္ ျဖစ္သည္။ ယင္းတို႔သည္ စာတြင္ ေရးထားသည့္အတိုင္း သိျခင္း ျဖစ္၍ သဒၵါအနက္ (သဒၵတၳ) ကို သိျခင္းဟု ေခၚႏိုင္သည္။

ထို႔ေနာက္ သဒၵါအနက္၌သာ ရပ္မေနဘဲ နာၾကား မွတ္သားရသည့္ စကား၊ ဖတ္႐ႈေလ့လာရသည့္ စာ၏ အနက္ကို စူးစမ္းဆင္ျခင္ရသည္ (သုတာႏုသာေရန အတၳဴပပရိကၡာယ)။ စာေရးသူက ဘာေၾကာင့္ ဤသို႔ ေရးရသည္၊ ဘာကို ဆိုလိုသည္ကို နားလည္ေအာင္ အားထုတ္ရသည္။ စာမွ တဆင့္ စာေရးသူ၏ ႏွလံုးသားႏွင့္ ေစတနာကို ျမင္ေအာင္ ၾကည့္ရသည္။ စာေရးသူႏွင့္ စာဖတ္သူတို႔၏ အၾကားတြင္ စကားလံုးမ်ားျဖင့္သာ ဆက္သြယ္ထားျခင္း ျဖစ္ရာ စကားလံုးမ်ားသည္ ေပါင္းကူးတံတား ျဖစ္သည္ဟု ဆိုႏိုင္သည္။ သို႔ေသာ္ တခါတရံတြင္ ထိုစကားလံုးမ်ားကပင္ စာေရးသူႏွင့္ စာဖတ္သူကို တားဆီးထားသည့္ အဟန္႔အတားမ်ားလည္း ျဖစ္ေနႏိုင္ပါသည္။ ဦးေႏွာက္ကို အလုပ္ေပး၍ အားထုတ္မွသာ ထိုအတားအဆီးကို ေက်ာ္လႊားၿပီး စာ၏ ဆိုလိုရင္း အာေဘာ္ကို မိႏုိင္သည္။ ထိုသို႔ စာေရးသူ၏ ရည္႐ြယ္ခ်က္ႏွင့္ စာ၏ ဆိုလိုရင္း အာေဘာ္ကို ထုတ္ႏိုင္သည္ကို အဓိပၸါယ္အနက္ (အဓိပၸါယတၳ) ကို သိျခင္းဟု ဆိုႏိုင္ပါသည္။ အထက္တြင္ ထုတ္ျပခဲ့ေသာ အဂၤုတၱရနိကာယ္မွ ပါဠိဝါက်တြင္ “အနက္ကို သိျခင္း (အတၳမညာ)” ဟု သံုးႏႈန္းထားသည္။

အနက္သေဘာကို သိျမင္ၿပီးေနာက္ ယင္းထက္ ပို၍ အေျခခံက်သည့္ အေၾကာင္းရင္း ဓမၼ (underlying principles)၊ ျဖစ္ၿမဲ ဓမၼတာသေဘာတရားတို႔ကို စူးစိုက္ဆင္ျခင္ရသည္။ ထိုအခါတြင္ သိျမင္လာသည့္ ဓမၼသေဘာတို႔ အေလ်ာက္ အသင့္အတင့္ ႏွလံုးသြင္းလက္ခံႏိုင္လာသည္ (ဓမၼာနိဇၩာနံ ခမႏၲိ)။ ေလာကုတၱရာ ႐ႈေထာင့္မွ ေျပာရလွ်င္ ဓမၼတာသေဘာကို သိျမင္ျခင္းသည္ အေၾကာင္းအက်ိဳးဆက္ ပဋိစၥသမုပၸါဒ သေဘာတရားကို သိျမင္ျခင္း ျဖစ္သည္ (ေယာ ပဋိစၥသမုပၸါဒံ ပႆတိ ေသာ ဓမၼံပႆတိ)။ ပဋိစၥသမုပၸါဒကို သိျမင္ျခင္းသည္ ကံ-ကံ၏ အက်ိဳးကို သိျမင္နားလည္ျခင္း ျဖစ္သည္ (ပဋိစၥသမုပၸါဒဒႆာ၊ ကမၼေကာဝိဒါ)။ ထိုသို႔ ပဋိစၥသမုပၸါဒ၊ ကမၼနိယာမ စသည့္ ဓမၼသေဘာတို႔ကို သိျမင္နားလည္မွ ဗုဒၶျမတ္စြာကို ဖူးျမင္ရသည္ဟု ဆိုႏိုင္ေၾကာင္း ဝကၠလိရဟန္းအား မိန္႔မွာဖူးသည္ (ဓမၼံ ပႆတိ ေသာ မံ ပႆတိ)။ ထို႔ေၾကာင့္ ေလာကုတၱရာနယ္အရ အတၳကို သိျမင္ျခင္းမွ ေက်ာ္လြန္ကာ ဓမၼကို သိျမင္ေသာ အဆင့္သည္ အလြန္အေရးပါသည္ဟု ဆိုႏိုင္သည္။

ေလာကီ႐ႈေထာင့္အရ ဆိုလွ်င္လည္း နိယာမသေဘာတို႔ကို သိျမင္နားလည္ျခင္းက အလြန္ပင္ အေရးပါသည္။ သမိုင္းစာအုပ္ကို ဖတ္သူသည္ သမိုင္းနိယာမကို နားလည္သေဘာေပါက္၍ သမိုင္းအျမင္ ရရွိလာရန္ ဖတ္႐ႈရသည္။ သိပၸံပညာစာေပကို ဖတ္႐ႈေလ့လာသူသည္ သိပၸံနိယာမမ်ားကို နားလည္ သေဘာေပါက္ရန္ အားထုတ္ရသည္။ ထိုသမိုင္းနိယာမမ်ား၊ သိပၸံနိယာမမ်ားကို လက္ေတြ႔ဘဝ အေတြ႕အႀကံဳမ်ားႏွင့္ ဆက္စပ္ နားလည္ႏိုင္ရန္ ႀကိဳးပမ္းရသည္။ ဝတၳဳစာေပ ဖတ္႐ႈသူသည္ ဇာတ္ေကာင္တို႔၏ စ႐ုိက္သဘာဝမ်ား၊ ဇာတ္လမ္းမ်ားမွ တဆင့္ မိမိတို႔၏ ပတ္ဝန္းက်င္တြင္ ေတြ႔ျမင္ေနရသည့္ တကယ့္ လူမ်ားတြင္လည္း စာထဲတြင္ေတြ႔ရသည့္ လူ႔ဘဝ၊ လူ႔မေနာတို႔ ရွိေနသည္ကို သတိျပဳမိလာမည္ ျဖစ္သည္။ အျခားဖတ္ဖူးသည့္ စာမ်ားတြင္ ေတြ႔ရသည့္ လူ႔သဘာဝတို႔ႏွင့္လည္း ဆက္စပ္ နားလည္လာသည္။ စာေပမွရသည့္ ပတ္ဝန္းက်င္သတိကို အေျခခံကာ အေကာင္းအဆိုး၊ အက်ိဳးအျပစ္၊ အေၾကာင္းအက်ိဳးတို႔ကို သိျမင္နားလည္လာသည္။ ဤသို႔ ပတ္ဝန္းက်င္သတိႏွင့္ ဘဝအသိအျမင္တုိ႔ ရရွိလာျခင္းကို စာ၏ ဘာဝတၳအနက္ကို သိျခင္း (တနည္း) ပန္းတိုင္အနက္ကို သိျခင္းဟု ေခၚသည္။ အဂၤုတၱရနိကာယ္မွ ပါဠိဝါက်တြင္ “ျဖစ္ၿမဲ ဓမၼတာ နိယာမ သေဘာတရားကို သိျခင္း (ဓမၼမညာ)” ဟု သံုးႏႈန္းထားသည္။

ေလာကသေဘာ၊ လူ႔သေဘာကို နားလည္၍ ဘဝအသိအျမင္ရွိသူသည္ မိမိလက္ခံထားသည့္ အသိအျမင္၊ ယံုၾကည္ထားသည့္ မူအတိုင္း လိုက္နာက်င့္သံုး ေနထိုင္ႏိုင္ရန္ ႀကိဳးပမ္းရသည္။ C.S. Lewis ေျပာဖူးသည့္ စကားကို ငွား၍ သံုးရလွ်င္ ေလာကတြင္ နိယာမသံုးခု ရွိသည္။ လူသားသည္ ကမ႓ာ့ဆြဲငင္အား နိယာမကဲ့သို႔ သဘာဝနိယာမမ်ား (natural laws) ကို သက္မဲ့႐ုပ္ဝတၳဳမ်ား နည္းတူ လိုက္နာၾကရသည္။ ထို႔အတူပင္ အျခားေသာ တိရစၧာန္မ်ား နည္းတူ ဇီဝေဗဒနိယာမမ်ား (biological laws) ကို လုိက္နာၾကရသည္။ အေကာင္းအဆိုး၊ အမွားအမွန္ကို အေျခခံသည့္ “ဘာလုပ္သင့္သည္၊ ဘာမလုပ္သင့္” ဟူေသာ ကိုယ္က်င့္နိယာမမ်ား (moral laws) ကမူ လူသားတို႔ႏွင့္သာ သက္ဆိုင္သည္။ လူသည္ ပထမနိယာမ ႏွစ္မ်ိဳးကို မလိုက္နာဘဲေနရန္ ေ႐ြးခ်ယ္ပိုင္ခြင့္ မရွိ။ ဥပမာ အျမင့္မွ ျပဳတ္က်သည့္ လူတဦးသည္ “ငါ ဆက္၍ ျပဳတ္က်ရင္ ေကာင္းမလား၊ ျပဳတ္မက်ဘဲ ေနရင္ ေကာင္းမလား” ဟု ေ႐ြးခ်ယ္ပိုင္ခြင့္ မရွိ။ သို႔ေသာ္ “ဘာလုပ္သင့္သည္၊ ဘာမလုပ္သင့္” ဟူသည့္ လ႔ူသဘာဝနိယာမကိုမူ ေ႐ြးခ်ယ္ပိုင္ခြင့္ ရွိသည္။ မလိုက္နာဘဲ ေနခ်င္ ေနႏိုင္သည္။ ခရစ္ယာန္တို႔က ထာဝရဘုရားရွင္ ဖန္ဆင္းထားသည့္ လူသားသည္ ထိုဘုရားရွင္ ခ်မွတ္ထားသည့္ နိယာမတုိ႔ကို လိုက္နာမွသာ ခရစ္ယာန္ပီသမည္ဟု ခံၾကယူသည္။ ထို႔အတူ ဘာသာမဲ့ လူသားဝါဒီတို႔ကလည္း လူသားပီသရန္ လူ႔ကိုယ္က်င့္နိယာမမ်ားကို လိုက္နာသင့္သည္ဟု ယူဆမည္။ ဗုဒၶဘာသာဝင္မ်ားအတြက္လည္း ဗုဒၶဘာသာဝင္ေကာင္း တဦးျဖစ္ရန္ “မေကာင္းမႈေရွာင္၊ ေကာင္းမႈေဆာင္၊ ျဖဴေအာင္ စိတ္ကိုထား” ဆိုသည့္ အဆံုးအမကို လိုက္နာရမည္ ျဖစ္သည္။ အကယ္၍ မလိုက္နာပါကလည္း ကမၼနိယာမအရ မိမိတို႔ ေ႐ြးခ်ယ္မႈ၏ အက်ိဳးဆက္ကို တခ်ိန္ခ်ိန္တြင္ တနည္းနည္းျဖင့္ ရင္ဆိုင္ရမည္ဟု လက္ခံယံုၾကည္သည္။ ထို႔ေၾကာင့္ လူ႔သဘာဝနိယာမကို သိျမင္လက္ခံသူ တနည္း ဓမၼအျမင္ရွိသူသည္ ထိုဓမၼအျမင္ႏွင့္ သင့္ေတာ္ ေလ်ာက္ပတ္စြာ က်င့္သံုးေနထိုင္ရမည္ ျဖစ္သည္။ ဤသည္ကိုပင္ အထက္တြင္ကိုးကားခဲ့သည့္ ပါဠိဝါက်အရ “တရားသေဘာနဲ႔ အညီက်င့္သံုး ေနထိုင္ျခင္း (ဓမၼာႏုဓမၼပၸဋိပတၱိ)” ဟုဆိုသည္။ ေလာကီ႐ႈေထာင့္အရ ဆိုလွ်င္လည္း မိမိတို႔ သိျမင္လက္ခံသည့္ ေလာကအျမင္၊ သမိုင္းအျမင္၊ ႏိုင္ငံေရးအျမင္၊ သိပၸံအျမင္တို႔ႏွင့္ လိုက္ေလ်ာညီေထြ က်င့္သံုးေနရသည္။ ထိုအျမင္တို႔ကို လက္ေတြ႔ဘဝတြင္ အသံုးခ်ႏိုင္ရန္ ႀကိဳးပမ္းရသည္။

အခ်ဳပ္အားျဖင့္ ဆိုလွ်င္ ဆရာ့ မွတ္စုကို လုိက္ကူး႐ံု သက္သက္ စာေပသင္ယူမႈမ်ိဳး၊ ဇာတ္လမ္းသိ႐ံု ဗဟုသုတရ႐ံု စာေပဖတ္႐ႈမ်ိဳးမွ တဆင့္တက္လိုပါက စိတ္ကို အလုပ္ေပးသည့္ စာသင္ယူျခင္း၊ စာဖတ္႐ႈျခင္း ျဖစ္ရန္လိုသည္။ စိတ္ကို အလုပ္ေပးသည့္ စာသင္ယူျခင္း၊ စာဖတ္႐ႈျခင္း ျဖစ္ရန္အတြက္ ေအာက္ပါ ေမးခြန္း ၅-မ်ိဳးကို ထုတ္၍ မိမိ၏ စိတ္ကို လႈံ႔ေဆာ္ကာ အလုပ္ေပးႏိုင္ပါသည္။

(၁) စာမွ မည္သည့္ အခ်က္အလက္မ်ား မည္သည့္ ဗဟုသုတမ်ား ရပါသလဲ (knowledge and information)
(၂) ယင္းတို႔သည္ မည္သုိ႔ အေရးပါ၍၊ မည္သည့္ အနက္အဓိပၸါယ္မ်ား သက္ေရာက္ပါသလဲ (significance and meanings)
(၃) မိမိဘဝအေတြ႔အႀကံဳ၊ အျခားေသာ ဖတ္ဖူးသည့္ စာ၊ ၾကားနာမွတ္သားဖူးသည့္ ဗဟုသုတတုိ႔ႏွင့္ ဆက္စပ္ ၾကည့္ႏိုင္ပါသလား (awareness, observation and generalization)
(၄) ေနာက္ခံ ဗဟုသုတ၊ အေတြ႔အႀကံဳမ်ားႏွင့္ ဆက္စပ္ဆင္ျခင္ၿပီး အရင္းခံက်တဲ့ နိယာမသေဘာတရားကို ထုတ္ေဖာ္ႏိုင္ပါသလား။ မည္သည့္ ေလာကအျမင္၊ ဘဝအျမင္မ်ိဳး ရွိသင့္ပါသလဲ (underlying principle and world view)
(၅) လူ႔ေလာကနိယာမ၊ သဘာဝနိယာမတို႔ကို လက္ေတြ႔တြင္ မည္သို႔ ျပန္လည္ အသံုးခ်ႏိုင္ပါသလဲ။ မိမိသိျမင္လက္ခံထားသည့္ ေလာကအျမင္၊ ဘဝအျမင္တို႔ အတိုင္း က်င့္သံုး ေနထိုင္ရန္အတြက္ မည္သည့္ အခ်က္မ်ားကို ျပဳျပင္သြားသင့္ပါသလဲ့။ လူ႔ေလာကသဘာဝႏွင့္ လိုက္ေလ်ာညီေထြ ျဖစ္ရန္ မည္သို႔ ႏွလံုးသြင္း ေနထိုင္သင့္ပါသလဲ။ (application of the principle, or living with the principle)

စာညႊန္း။
Mortimer Adler - How to Read a Book: The Art of Getting a Liberal Education
ဦးေ႐ႊေအာင္ - စာဖတ္သူမ်ား
ေဇာ္ဂ်ီ - ရသစာေပ၏ သေဘာ

Wednesday, December 6, 2017

ပံုစံဖြဲ႔၍ ေတြးေခၚျခင္း

ယေန႔ေခတ္သည္ သတင္းအခ်က္အလက္မ်ား ျပည့္အီေနသည့္ ေခတ္ျဖစ္သည္။ မိမိ သိလိုသမွ်ကို အင္တာနက္ေပၚတြင္ ခလုပ္တခ်က္ ႏွိပ္လိုက္႐ံုျဖင့္ မိမိဦးေႏွာက္က လက္ခံႏိုင္ေလာက္သည္ထက္ ပိုလြန္းေနသည့္ အခ်က္အလက္မ်ား တသီတတန္းႀကီး ထြက္က်လာမည္ ျဖစ္သည္။ အဖိုးတန္သည့္ အခ်က္မ်ားပါသလို သတင္းေယာင္မ်ား၊ သတင္းမွားမ်ားလည္း ေရာပါလာမည္။ ထို႔ေၾကာင့္ ထိုသတင္း အခ်က္အလက္မ်ားကို စိစစ္ေဝဖန္ႏိုင္စြမ္း၊ စဥ္းစားေတြးေခၚႏိုင္စြမ္း၊ နားလည္ႏိုင္စြမ္းက ပို၍ ပို၍ အေရးပါလာသည္။ စဥ္းစားေတြးေခၚျခင္းဟု ဆိုလွ်င္ ေဝဖန္ပိုင္းျခား ေတြးေခၚျခင္း (critical thinking)၊ သမား႐ိုးက်လမ္းမွ ေဖာက္ထြက္၍ ေတြးေခၚျခင္း (lateral thinking)၊ ပံုေဆာင္၍ ေတြးေခၚျခင္း (metaphoric thinking) စသည္တို႔ကို အသိမ်ားၿပီး ျဖစ္ပါလိမ့္မည္။ ယခုစာစုတြင္ လူသိနည္းေသးမည္ဟု ထင္ရသည့္ “ပံုစံဖြဲ႔၍ ေတြးေခၚျခင္း” (pattern thinking) အေၾကာင္းကို မိတ္ဆက္ေပးလိုပါသည္။

၁၉၉၄-ခုႏွစ္က ေဆာ့ဖ္ဝဲအင္ဂ်င္နီယာ ေလာကတြင္ အလြန္ ေရပန္းစားသြားခဲ့သည့္ “ဒီဇိုင္းပံုစံမ်ား” Design Patterns: Elements of Reusable Object-Oriented Software အမည္ရေသာ စာအုပ္တအုပ္ ထြက္ခဲ့ဖူးသည္။ မိမိတို႔ ေျဖရွင္းရမည့္ ျပႆနာအမ်ားစုမွာ အသစ္အဆန္း မဟုတ္၊ အရင္က အလားတူ ျပႆနာမ်ား ရွိခဲ့ဖူးသလို၊ ထိုျပႆနာတို႔ အတြက္ အေျဖမ်ားကလည္း ရွိႏွင့္ၿပီး ျဖစ္သည္။ ထို႔ေၾကာင့္ ျပႆနာတိုင္းကို အစမွ စကာ က်ားကုတ္က်ားခဲ အေျဖထုတ္ေနရန္ မလိုေတာ့။ ျပႆနာတို႔၏ သေဘာသဘာဝႏွင့္ ေနာက္ခံ အေျခအေနတို႔ကို ေသျခာစနစ္တက် နားလည္ရန္ ႀကိဳးစား၍ ယင္းျပႆနာႏွင့္ ဆင္တူသည့္ ျပႆနာေဟာင္းမ်ား၏ အေျဖမ်ားကို ျပန္လည္ အသံုးခ်ႏိုင္သည္။ ဤစာအုပ္တြင္ ေရွးယခင္က ရွိခဲ့ဖူးသည့္ ျပႆနာတို႔ကို စနစ္က်သ႐ုပ္ခြဲကာ၊ အသင့္ျပန္လည္ အသံုးခ်ႏိုင္မည့္ စံျပအေျဖမ်ားကို ထုတ္ေပးထားသည္။ ဤစာအုပ္ ထြက္ၿပီး မၾကာမီပင္ “ဒီဇိုင္းပံုစံမ်ား” ႏွင့္ ဆိုင္သည့္ အလားတူ စာအုပ္မ်ား တအုပ္ၿပီး တအုပ္ ထြက္လာသည္။ “ဒီဇိုင္းပံုစံမ်ား” သည္ ေဆာ့ဖ္ဝဲ ေရးသူမ်ားႏွင့္ ေဆာ့ဖ္ဝဲ ပိသုကာမ်ားအတြက္ တတ္အပ္သည့္ ဘာသာရပ္တခု ျဖစ္လာသည္။ ေဆာ့ဖ္ဝဲ ေရးသူမ်ားကလည္း “ဒီဇိုင္းပံုစံမ်ား” မ်ားကို တြင္တြင္ႀကီး သံုးလာၾကသည္။

“ဒီဇိုင္းပံုစံမ်ား” ကို အေၾကာင္းျပဳ၍ “ပံုစံဖြဲ႔၍ ေတြးေခၚျခင္း” (pattern thinking) ဟူသည့္ ေဝါဟာရကို တစတစ သံုးလာၾကသည္။ မည္မွ် ႐ႈပ္ေထြးခက္ခဲေသာ ျပႆနာ ျဖစ္ပါေစ အေပၚယံ အေသးစိတ္အခ်က္မ်ားတြင္ နစ္ျမဳတ္မေနဘဲ၊ ပဓာနသည့္ အခ်က္မ်ားကို ဆြဲထုတ္ကာ ႐ိုးရွင္းသည့္ ပံုစံတခုအျဖစ္ ျပႆနာကို အေပၚစီးမွ ၿခံဳငံုသံုးသပ္႐ႈျမင္ အေျဖရွာႏိုင္သည္။ ျပႆနာတို႔ကို ထိုသို႔ ခ်ဥ္းကပ္ အေျဖရွာသည့္နည္းလမ္းကို “ပံုစံဖြဲ႔၍ ေတြးေခၚျခင္း” ဟု ေခၚသည္။ ဤဝါဟာရကို က်ယ္က်ယ္ျပန္႔ျပန္႔ အသံုးမျပဳၾကေသးေသာ္လည္း၊ အသစ္အဆန္းေတာ့ မဟုတ္။ မိမိတို႔ ေတြ႔ႀကံဳသိျမင္သည့္ အခ်က္အလက္မ်ားထဲမွ ပံုစံတူ၊ အဆင္တူမ်ားကို သိမွတ္ႏိုင္သည့္ စြမ္းရည္သည္ လူ႔ဦးေႏွာက္၏ အေရးပါသည့္ ကိစၥတရပ္ျဖစ္သလို၊ “ပံုစံဖြဲ႔၍ ေတြးေခၚျခင္း” သည္လည္း စဥ္းစားေတြးေခၚမႈမ်ား အားလံုး၏ အေျခခံ ေက်ာ႐ိုးပင္ ျဖစ္သည္။

“ပံုစံဖြဲ႔၍ ေတြးေခၚျခင္း”ကို ေဆာ့ဝဲနယ္တြင္ သာမက သိပၸံ၊ သမိုင္း၊ ႏိုင္ငံေရး၊ လူမႈေရး၊ စီးပြားေရး စသည့္ နယ္ပယ္ အသီးအသီးတြင္လည္း အသံုးခ်ႏိုင္သည္။ သိပၸံပညာ၏ သေဘာ ကိုယ္တိုင္က ေလာကမွ ျဖစ္႐ိုးျဖစ္စဥ္ နိယာမ သေဘာတရားမ်ားကို ထုတ္ေဖာ္ ရွင္းလင္းျခင္းပင္ ျဖစ္သည္။ သိပၸံပညာရွင္တို႔သည္ အခ်က္အလက္မ်ားကုိ စနစ္တက် စူးစမ္း ေလ့လာ၍ ထူးျခားသည့္ လကၡဏာမ်ား၊ ဆက္စပ္ပံုမ်ားကို ႐ိုးရွင္းစြာ ရွင္းလင္းျပႏိုင္မည့္ သေဘာတရား ပံုစံကို ဖြဲ႔စည္း တည္ေဆာက္သည္။ ထို႔ေနာက္ ထပ္မံေတြ႔ရွိရသည့္ အခ်က္မ်ားကို မိမိ တည္ေဆာက္ထားသည့္ ပံုစံသစ္တြင္ ေဘာင္ဝင္ မဝင္ စစ္ေဆးရသည္။ ဤသည္မွာ သိပၸံသုေတသနလုပ္ငန္း၏ သေဘာသဘာဝပင္ ျဖစ္သည္။

“ပံုစံဖြဲ႔၍ ေတြးေခၚျခင္း” သာဓကတခု အျဖစ္ ခ်ားလ္ဒါဝင္၏ ဆင့္ကဲေျပာင္းလဲမႈျဖစ္စဥ္ သေဘာတရား ထုတ္ေဖာ္ေတြ႔ရွိခဲ့ပံုကို ေလ့လာၾကည့္ႏိုင္သည္။ ဒါဝင္သည္ ကမ႓ာပတ္၍ တိရိစၧာန္ႏွင့္ အပင္မ်ိဳးကြဲမ်ားကို ရွာေဖြစုေဆာင္း သုေတသနျပဳခဲ့သည္။ အထူးသျဖင့္ ပစိဖိတ္သမုဒၵရာအတြင္းရွိ ဂလပဂို႔စ္ကၽြန္းစုတြင္ ေတြ႔ရွိရသည့္ စာငွက္မ်ိဳးကြဲမ်ားက သူ႔ကို အံအားသင့္ေစခဲ့သည္။ အခ်ိဳ႕ကၽြန္းမွ စာငွက္မ်ားက ႀကီး၍ မာေက်ာသည့္ ႏႈတ္သီး ရွိၾကၿပီး၊ အခ်ိဳ႕ကၽြန္းမွ စာငွက္မ်ားက ခၽြန္ထက္ေသာ ႏႈတ္သီး ရွိၾကသည္။ မ်ိဳးစိတ္တို႔သည္ ေျပာင္းလဲမႈ မရွိဘဲ မ်ိဳး႐ိုးလိုက္သည္ဟု ေရွးက လက္ခံယံုၾကည္ ထားခဲ့ၾကသည္။ ယခု သူေတြ႔ရွိထားေသာ အခ်က္မ်ားႏွင့္ ဆန္႔က်င္ဖက္ ျဖစ္၍ ေနသည္။ ထို႔ေနာက္ ႏႈတ္သီး အ႐ြယ္အစားႏွင့္ ပံုသ႑ာန္မ်ားသည္ ထိုငွက္တို႔ စားသည့္ အစားအစာမ်ားႏွင့္ ဆက္ႏြယ္ေနသည္ကို သတိျပဳမိသည္။ ႏႈတ္သီး ခၽြန္၍ သြယ္ေသာ ငွက္မ်ားသည္ အင္းဆက္ပိုးမ်ားကို စားၾကသည္။ ႏႈတ္သီး မာ၍ တိုေသာ ငွက္မ်ားက ေျမျပင္ေပၚ က်ေနသည့္ သစ္ေစ့မ်ားကို စားၾကသည္။ ရွားေစာင္း ေစ့ကို စားသည့္ ငွက္တို႔၏ ႏႈတ္သီးက ႀကီး၍ ခၽြန္ေနၾကသည္။ မ်ိဳးစိတ္တို႔သည္ မိမိတို႔ ရွင္သန္ႀကီးျပင္းရသည့္ ပတ္ဝန္းက်င္ ေရေျမသဘာဝအလိုက္ ေျပာင္းလဲေနပံုကို ဒါဝင္ နားလည္ သေဘာေပါက္လာသည္။

ဒါဝင္သည္ သူငယ္စဥ္က ဖတ္ခဲ့ဖူးသည့္ မားလ္သပ္စ္၏ “လူဦးေရတိုးပြားမႈ သေဘာတရား စာတမ္း” (Thomas Malthus’s Essay on the Principle of Population, 1798) ကို ျပန္၍ အမွတ္ရသည္။ ထိုစာတမ္း၏ အႏွစ္ခ်ဳပ္သေဘာမွာ စာနပ္ရိကၡာ အထြက္ႏႈန္းက ပံုမွန္သာ တိုးတက္ေနေသာ္လည္း၊ လူဦးေရက ဆပြားႏႈန္းျဖင့္ တိုးတက္ေနသျဖင့္၊ ငတ္မြတ္ ေခါင္းပါးမႈေဘး၊ ကပ္ေရာဂါေဘးႏွင့္ စစ္ေဘးတို႔ႏွင့္ ရင္ဆိုင္ၾကရလိမ့္မည္၊ ေနာင္မ်ိဳးဆက္တို႔သည္ မိမိတို႔ ဘဝ ဆက္လက္ရွင္သန္ႏိုင္ရန္ ႐ုန္းကန္ၾကရမည္ ဟူ၍ ျဖစ္သည္။ ဒါဝင္က ထိုစာတမ္းကို ျပန္၍ ဖတ္သည္။ ထို႔ေနာက္ ထိုသေဘာတရားႏွင့္ မိမိ ေလ့လာ ေတြ႔ရွိခ်က္မ်ားကို ေပါင္းစပ္ကာ၊ “မ်ိဳးစိတ္တို႔သည္ မိမိတို႔ ရွင္သန္သည့္ သဘာဝ ပတ္ဝန္းက်င္ အလိုက္ ကြဲျပားေျပာင္းလဲမႈမ်ား ျဖစ္ေပၚ ေနၾကသည္။ သဘာဝတရားႏွင့္ အသင့္ေတာ္ဆံုး မ်ိဳးစိတ္က ဆက္လက္ ရွင္သန္ပြားမ်ားၾကသည္” ဟူသည့္ သဘာဝေ႐ြးခ်ယ္မႈ (Natural Selection) ႏွင့္ ဆင့္ကဲေျပာင္းလဲမႈ ျဖစ္စဥ္ သေဘာတရား (Theory of Evolution) ကို ေဖာ္ထုတ္ႏိုင္ခဲ့ေလသည္။ စင္စစ္ ဒါဝင္သည္ သူ႔ယခင္က သုေတသီတို႔ စုေဆာင္းခဲ့သည့္ အခ်က္အလက္ အမ်ားအျပားကိုလည္း အသံုးျပဳခဲ့ပါသည္။ သို႔ေသာ္ ထိုသူမ်ားက သူတို႔၏ ေတြ႔ရွိခ်က္မ်ားကို ပံုစံဖြဲ႔၍ မေတြးႏိုင္ခဲ့ၾက။ ဒါဝင္ကမူ ေလ့လာေတြ႔ရွိသည့္ အခ်က္အလက္မ်ားကို “လူဦးေရတိုးပြားမႈ သေဘာတရား” ပံုစံႏွင့္ ဆက္စပ္ကာ၊ ပံုစံသစ္ တခုဖြဲ႕၍ စဥ္းစားႏိုင္ခဲ့သည္။

ကားလ္ မာ့က္စ္၏ သမိုင္းအျမင္မွာ သမိုင္းႏွင့္ ႏိုင္ငံေရးနယ္ပယ္မွ “ပံုစံဖြဲ႔၍ ေတြးေခၚျခင္း” သာဓကတခု ျဖစ္သည္။ သူက လူ႔သမိုင္း ျဖစ္စဥ္ႀကီးတခုလံုးကို ကုန္လုပ္ဆက္ဆံေရးႏွင့္ လူတန္းစားပဋိပကၡ ႐ႈေထာင့္မွ ၿခံဳငံု၍ ႐ႈျမင္သည္။ လူ႔သမိုင္းသည္ သမိုင္းဦး ဘံုေျမေခတ္၊ ကၽြန္ပိုင္ရွင္ေခတ္၊ ေျမရွင္ ပေဒသရာဇ္ေခတ္၊ အရင္းရွင္ေခတ္ဟူ၍ ေၾကာင္လိမ္ေလွကား သဖြယ္ အဆင့္ဆင့္ တိုးတက္ေျပာင္းလဲလာသည္ဟု ပံုစံထုတ္ျပသည္။ ေနာက္ဆံုးတြင္ သမိုင္းဦး ဘံုေျမေခတ္ကလိုပင္ လူတန္းစားခြဲျခားမႈ မရွိေတာ့ဘဲ ကုန္ထုတ္စြမ္းအားစု တရပ္လံုးကို ဘံုပိုင္ဆိုင္သည့္ ေခတ္သို႔ ေရာက္ရမည္၊ ပစၥည္းမဲ့လူတန္းစားတို႔ ေအာင္ပြဲခံရမည္ဟု ေဟာကိန္းထုတ္ခဲ့သည္။ မာ့က္စ္၏ အတိတ္သမိုင္းကို ႐ႈျမင္သံုးသပ္ပံုမွာ ရွင္းလင္းထိေရာက္သည္။ သမိုင္း၊ လူမႈေရးသိပၸံႏွင့္ ႏိုင္ငံေရးနယ္တို႔တြင္ အေရးပါ အရာေရာက္ခဲ့သည္။ သို႔ေသာ္ အမ်ားသိသည့္အတိုင္း “ပစၥည္းမဲ့တို႔ ေအာင္ပြဲခံ၍ သမိုင္းျဖစ္စဥ္ႀကီး နိဂံုးခ်ဳပ္ေတာ့မည္” ဆိုသည့္ အနာဂတ္ေဟာကိန္းကေတာ့ သူႏွင့္ ကြန္ျမဴနစ္ဝါဒီတို႔ ေမွ်ာ္မွန္းသလို ျဖစ္မလာခဲ့။ “ပံုစံဖြဲ႔၍ ေတြးေခၚျခင္း” တြင္ အားသာခ်က္ရွိသလို အားနည္းခ်က္လည္း ရွိပါသည္။ အားသာခ်က္သည္ ျပႆနာ၏ ရင္းျမစ္ႏွင့္ ပဓာနအခ်က္မ်ားကို ဆြဲထုတ္၍ ႐ိုးရွင္းေအာင္ျပဳျခင္း (simplification)၊ ႐ိုးရွင္းသည့္ ပံုစံတခုအျဖစ္ ႐ႈျမင္ႏိုင္ျခင္း ျဖစ္သည္။ သို႔ေသာ္ ျပႆနာ၏ အျခားအေရးပါသည့္ အေၾကာင္းတရားမ်ား၊ အေျခအေနမ်ားကို မ်က္ကြယ္ျပဳကာ လိုသည္ထက္ပို၍ ႐ိုးရွင္းေအာင္ျပဳျခင္း (over-simplification)၊ မိမိ ေတြးေခၚထားသည့္ ပံုစံအတြင္းသို႔ အတင္းဇလုပ္တိုက္၍ သြင္းၾကည့္ျခင္း၊ မိမိတို႔ တည္ေဆာက္ထားသည့္ ပံုစံခြက္ႀကီးအား ေလွနံဓားထစ္ ဖက္တြယ္မိျခင္းတို႔သည္ “ပံုစံဖြဲ႔၍ ေတြးေခၚျခင္း” ၏ ေထာင္ေခ်ာက္မ်ားပင္ ျဖစ္သည္။


ႏိုင္ငံေရးနယ္ပယ္မွ ေနာက္ထပ္ သာဓကတခုအျဖစ္ ဟန္တင္တန္၏ “တတိယလိႈင္း – ၂၀-ရာစု ေႏွာင္းပိုင္း ဒီမိုကေရစီအကူးအေျပာင္း” (Samuel Huntington’s The Third Wave: Democratization in the Late Twentieth Century, 1992) စာအုပ္ကုိ ၾကည့္ႏိုင္ပါသည္။ ဟန္တင္တန္သည္ ၁၉၇၄-ခု ေပၚတူဂီႏိုင္ငံ ေဇာ္မႊားပန္းေတာ္လွန္ေရး (Carnation Revolution) က စတင္ခဲ့သည့္ ဒီမိုကေရစီ တတိယလိႈင္းမွ ႏိုင္ငံေပါင္း ၆၀ ေက်ာ္၏ သေဘာလကၡဏာမ်ားကို စနစ္တက် သုေတသနျပဳကာ၊ ေအာက္ပါအတုိင္း ဒီမိုကေရစီကူးေျပာင္းပံု ပံုစံေလးမ်ိဳးကို ထုတ္ျပထားသည္။

(၁) Transformation – အာဏာရွင္ ေခါင္းေဆာင္မ်ား ကိုယ္တိုင္က အေျပာင္းလဲကို စတင္ေဖာ္ေဆာင္ေပးခဲသည့္ ဒီမိုကေရစီ အသြင္ကူးေျပာင္းမႈ (စပိန္၊ အိႏၵိယ၊ ဟန္ေဂရီ၊ ဘရာဇီး စသည့္ ႏိုင္ငံမ်ား)
(၂) Replacements – အတိုက္အခံအုပ္စုက အာဏာရွင္ အစိုးရကို ျဖဳတ္ခ် ဖယ္ရွားလိုက္သည့္ ဒီမိုကေရစီ ကူးေျပာင္းမႈ (အေရွ႕ဂ်ာမနီ၊ ေပၚတူဂီ၊ ႐ိုေမးနီးယား၊ အာဂ်င္တီးနား စသည့္ ႏိုင္ငံမ်ား)
(၃) Transplacement – အတိုက္အခံႏွင့္ အာဏာရွင္အစိုးရတို႔ ၿငိႏိႈင္းေဆြးေႏြးကာ အာဏာရွင္က အတိုက္အခံအား ေနရာ ဖယ္ေပးသည့္ ဒီမိုကေရစီ ကူးေျပာင္းမႈ (ပိုလန္၊ ခ်က္ကုိစလိုဗက္ကီးယား၊ ေဗာ္လီဗီးယား၊ နီကာရာဂြါ စသည့္ ႏိုင္ငံမ်ား)
(၄) Interventions – ျပင္ပ အင္အားႀကီး ႏိုင္ငံမ်ားက ၾကားဝင္စြက္ဖက္၍ ဒီမိုကေရစီ အစိုးရတရပ္ကို ေဖာ္ေဆာင္ေပးခဲ့သည့္ ကူးေျပာင္းမႈ (ဂရင္နာဒါ၊ ပနားမား စသည့္ ႏိုင္ငံမ်ား)

ဟန္တင္တန္သည္ ထိုသို႔ ပံုစံေလးမ်ိဳး ခြဲျခားျပ႐ံုသာမက ပံုစံ တခုခ်င္းစီ အတြက္ ဒီမိုကေရစီ အကူးအေျပာင္း ေအာင္ျမင္ေစရန္ လိုက္နာသင့္သည့္ လမ္းၫႊန္ခ်က္မ်ားလည္း ထည့္သြင္း အႀကံေပးထားပါသည္။ အဆင္တူ ျပႆနာမ်ားအတြက္ စံျပအေျဖကို ထုတ္ေပးထားသည္။ ဒီမိုကေရစီ ကူးေျပာင္းမႈ ေအာင္ျမင္ေရးအတြက္ မိမိတို႔ႏိုင္ငံႏွင့္ လုိက္ေလ်ာညီေထြမည့္ စံျပအေျဖကို အသင့္ယူသံုးႏိုင္သည္။ သို႔ေသာ္ ယေန႔ေခတ္ ဒီမိုကေရစီ ကူးေျပာင္းတိုင္းမ်ားကို ဤပံုစံေလးမ်ိဳးတြင္ ထည့္သြင္းၾကည့္၍ ရ-မရ ဆိုသည္က ေမးခြန္း ထုတ္စရာ ျဖစ္သည္။ အထက္တြင္ ဆိုခဲ့သလိုပင္ “ပံုစံဖြဲ႔၍ ေတြးေခၚျခင္း” သည္ ေျခာက္ျပစ္ကင္း သဲလဲစင္ေတာ့ မဟုတ္။ ေထာင္ေခ်ာက္မ်ားလည္း ရွိေနႏိုင္သည္ကိုေတာ့ သတိျပဳၾကရမည္ ျဖစ္သည္။



ဧရာ (မႏၲေလး)

Sunday, December 3, 2017

ဝါဇီမွာ ႐ုိက္ထုတ္စရာ မလိုတဲ့ အီးပိုက္ဆံ …

၂၀၀၈-ခု ကမ႓ာ့ စီးပြားပ်က္ကပ္ဆိုက္ေတာ့ ေငြတမ်ိဳး ေပၚလာခဲ့တယ္။ အဲဒီအခ်ိန္မွာ အစိုးရေတြက ေငြအလံုးအရင္းနဲ႔ ဘဏ္ေတြကို ကယ္ၾက ဒါေပမယ့္ တကယ္ အထိနာတာက လူလတ္တန္းစား လူအမ်ားစု။ ဒီေတာ့ ဘဏ္ေတြ အစိုးရေတြရဲ႕ ခ်ဳပ္ကိုင္မႈ ကင္းတဲ့ ေငြေၾကးကို လူလတ္တန္းစား ပညာတတ္ေတြက စိတ္ကူးယဥ္ခဲ့ၾကတယ္။ သူ႔ကိုယ္သူ Satoshi Nakamoto လို႔ အမည္ ေပးထားတဲ့ (အခုအထိ ဘယ္သူမွန္း မသိရေသး) ဉာဏ္ႀကီးရွင္ တဦးက ၂၀၀၉-ခု ဇန္နဝါရီမွာ Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System ဆိုတဲ့ စာတမ္းတခု ေရးခဲ့တယ္။ လက္ေတြ႔လည္း သူကိုယ္တိုင္ ေဆာ့ဖ္ဝဲေရးၿပီး Bitcoin လို႔ေခၚတဲ့ cryptocurrency ကို ထုတ္ခဲ့တယ္။ စိတ္ကူးယဥ္ ဆန္ဆန္ စခဲ့တယ္လို႔ ေျပာႏိုင္ေပမယ့္ ဒီေန႔ အြန္လိုင္းေပၚက ေနရာအေတာ္မ်ားမ်ားမွာ Bitcoin နဲ႔ ေဈးဝယ္လို႔ ရေနၿပီ။ စထုတ္တဲ့ အခ်ိန္က Bitcoin တခု တန္ဖိုးက ျပားဂဏန္းေလာက္ေတာင္ မတန္ေပမယ့္ ဒီေန႔ ေပါက္ေဈးအရ US$ 10866 တန္ေနၿပီ (ၿပီးခဲ့တဲ့ အပတ္ကမွ 7000 ေက်ာ္ပဲ ရွိေသး)။ Bitcoin လို အျခား cryptocurrency ေတြလည္း ထြက္လာၾကတယ္။ အခုဆိုရင္ IPO (initial public offering) လို ICO (Initial Curreency Offering) ဆိုတာေတာင္ ေပၚလာတယ္။


ပံုမွန္အားျဖင့္ ေငြအဝင္အထြက္ လယ္ဂ်ာ စာရင္းစာအုပ္ကို ဘဏ္ေတြက ခ်ဳပ္ကိုင္ထားတယ္။ ဒီေတာ့ Bitcoin မွာ ဘဏ္ေတြရဲ႕ ထိန္းခ်ဳပ္မႈ ကင္းတယ္ဆိုေတာ့ ဘယ္မွာ သိမ္းသလဲလို႔ ေမးစရာ ရွိတယ္။ လယ္ဂ်ာကို တေနရာတည္းမွာ ထိန္းခ်ဳပ္ မထားဘဲ၊ ကြန္ပ်ဴတာေတြထဲမွာ ထားပါတယ္။ ဒီကြန္ပ်ဴတာေတြကို တခုနဲ႔ တခု ကြန္ရက္ (Peer-to-Peer Network) နဲ႔ ခ်ိတ္ထားတယ္။ လယ္ဂ်ာက ကြန္ပ်ဴတာ တလံုးထဲမွာ မရွိဘဲ၊ ကြန္ရက္ေပၚက ကြန္ပ်ဴတာ ေတြေပၚမွာ ရွိပါတယ္။ အခ်က္အလက္ေတြကို တိမ္ေပၚမွာ သိမ္းတယ္ (store on cloud) လို႔ ေျပာေလ့ရွိပါတယ္။ တကယ္ေတာ့ တိမ္ဆိုတာ အျခားမဟုတ္ပါဘူး Google, Microsoft, Apples စတဲ့ Data Center ႀကီးေတြမွာပါ။ အခုကြန္ရက္ကေတာ့ အဲဒီလို ဗဟိုထိန္းခ်ဳပ္ထားတဲ့ Data Center ေတြေပၚမွာ သိမ္းတာ မဟုတ္ဘဲ အလံုးတိုင္းကို တလံုးနဲ႔ တလံုး ခ်ိတ္ထားတဲ့ ကြန္ပ်ဴတာေတြထဲမွာ distributed ledger အျဖစ္ ျဖန္႔ၿပီး သိမ္းထားတာပါ။

စာရင္းအင္းမွာ အဝင္အထြက္ စာရင္းတခုခု ေပ်ာက္သြားရင္ ျပႆနာရွိပါတယ္။ ဒီလို မျဖစ္ေအာင္ Blockchain လို႔ ေခၚတဲ့ နည္းစနစ္ကို အသံုးျပဳပါတယ္။ ေငြအဝင္အထြက္ စာရင္း ကို Block ထဲမွာ သိမ္းပါတယ္။ Block တခုနဲ႔ တခုကို Cryptographic Hash ေတြနဲ႔ ခ်ိတ္ဆက္ထားပါတယ္။ ရွိပါတယ္။ Hash ဆုိတာက သခ်ၤာသေဘာနဲ႔ ေျပာရင္ one-way function တမ်ိဳးပါ။ x ဆိုတဲ့ ဂဏန္းကုိ ဆိုတဲ့ hash function ထဲထည့္ သြင္းလိုက္ရင္ y ဆိုတဲ့ ဂဏန္းရပါတယ္ ဆုိပါစို႔။ hash function က တလမ္းသြား ျဖစ္တဲ့ အတြက္ y ကေန x ျပန္ရဖို႔အတြက္ inverse function မရွိပါဘူး။ Block တခုရဲ႕ အစမွာ အရင္ Block ရဲ႕ hash ကို ထည့္ၿပီး ခ်ိတ္ထားတာပါ။ ဒီလို hash နဲ႔ ခ်ိတ္ထားတဲ့ လယ္ဂ်ာမွာ စာရင္း တခုခု ေပ်ာက္သြားရင္၊ ဒါမဟုတ္ အပိုတခု ဝင္လာရင္ အလြယ္တကူ စစ္လို႔ ရပါတယ္။ ေနာက္တခါ ဒီစာရင္းက ဘယ္ကလာသလဲဆိုတဲ့ ျပႆနာအတြက္ အေရာင္းအဝယ္လုပ္သူက ဒစ္ဂ်စ္တယ္နည္းနဲ႔ လက္မွတ္ထိုးထားပါတယ္။

ေနာက္ျပႆနာတခုက ကြန္ပ်ဴတာ တလံုးနဲ႔ အျခားတလံုးမွာ ရွိတဲ့ လယ္ဂ်ာေတြက အၿမဲ တူေနေအာင္ ဘယ္လို လုပ္မလဲ ဆိုတဲ့ ျပႆနာပါ။ ဒီအတြက္ Consensus Algorithm ကို သံုးပါတယ္။ ဒါက ဗဟိုထိန္းခ်ဳပ္မႈ ကင္းတဲ့ မဲဆႏၵေပးနည္း၊ တင္ဒါေခၚနည္း မ်ိဳးပါဘဲ။ အေရာင္းအဝယ္ လုပ္ေတာ့မယ္ဆိုရင္ ဝန္ေဆာင္မႈေပးတဲ့ ကြန္ပ်ဴတာကေန ကိုယ္ရဲ႕ စာရင္းကို အထက္ကေျပာခဲ့တဲ့အတုိင္း Block တခုတည္ေဆာက္ၿပီး ကြန္ရက္ေပၚမွာ ရွိတဲ့ အျခား ကြန္ပ်ဴတာေတြ အားလံုးဆီကို ျဖန္႔ၿပီး ပို႔ေပးပါတယ္။ အဲဒီအခ်ိန္မွာ အျခားဘယ္သူက ပို႔တာမရွိရင္ က်န္တဲ့ ကြန္ပ်ဴတာေတြက အဲဒီ Block ကို ယူၿပီး သူတို႔ရဲ႕ လယ္ဂ်ာမွာ ျဖည့္စြက္ရပါတယ္။ တကယ္လို႔ တခ်ိန္ထဲမွာ တျခား ကြန္ပ်ဴတာေတြကေန အျခားအေရာင္းအဝယ္ အတြက္ အျခား Block ကို ပို႔တယ္ဆိုရင္ Blockchian ရွည္တဲ့ စာရင္းကို အတည္ယူရပါတယ္။ မေအာင္ျမင္တဲ့သူက ေနာက္ဆံုး Blockchain ကို မူတည္ၿပီး ေနာက္တႀကိမ္ ျပန္ပို႔ရပါတယ္။

ဒါဆိုရင္ မၾကာခဏသြားၿပီး သူမ်ားနဲ႔ တိုက္ဆိုင္ေနရင္ ခဏခဏ ျပန္ပို႔ေနရမွာေပါ့လို႔ ေမးစရာ ရွိပါတယ္။ ဒီအတြက္ ကိုယ္ Block မွာ nonce လို႔ေခၚတဲ့ က်ပန္းကိန္း တခုထည့္ေပးရပါတယ္။ nonce အမ်ိဳးမ်ိဳး ထည့္စမ္းၿပီး ကိုယ့္ Block ရဲ႕ Hash ဂဏန္း အစမွာ 0 အလံုးေပါင္း (ဆိုပါစို႔) ၁၃ လံုး ရေအာင္ လုပ္ရပါတယ္။ ေယဘုယ်အားျဖင့္ ဒီလိုလုပ္ ဖို႔ ၁၀ မိနစ္ၾကာပါတယ္။ ဒီလိုႀကိဳးစားထားတာကို Proof-of-work လို႔ သံုးပါတယ္။ ဒါေၾကာင့္ လြယ္လြယ္နဲ႔ တိုက္ဆိုင္မိဖို႔ ခက္ပါတယ္။ ဒီလိုႀကိဳးစားမႈ ရလဒ္အျဖစ္ ဝန္ေဆာင္မႈေပးသူေတြက Bitcoins အခ်ိဳ႕ရပါတယ္။ ဒီ Bitcoins က အေရာင္းအဝယ္ လုပ္သူဆီက ရတာမဟုတ္ပါဘူး။ ဒီ Bitcoin စနစ္ကေန ရတာပါ။ ေငြေၾကးရဲ႕ သေဘာက ရွားပါးမႈက အေရးႀကီးပါတယ္။ အခုလည္း ေ႐ႊတူးသလို ႀကိဳးစားပမ္းစား nonce ေတြရွာ Blockchain ေတြေဆာက္ေပးၿပီး Bitcoin တူးသူေတြကို miner ေတြလို႔ ေခၚပါတယ္။ အခ်ိဳ႕ဝန္ေဆာင္မႈ ေပးသူေတြကေတာ့ အေရာင္းအဝယ္လုပ္သူဆီကလည္း Bitcoin နဲ႔ အခေၾကးေငြ ယူပါတယ္။

Bitcoin ကို ကိုယ့္ကြန္ပ်ဴတာကို အားကိုးၿပီး တူးယူရတာျဖစ္လို႔ အျခားေငြေၾကးေတြလို ဗဟိုဘဏ္ႀကီးေတြကေန ေငြေတြ ႐ိုက္ထုတ္စရာ မလိုေတာ့ပါဘူး။ ေခတ္သစ္ ေလာပန္ေလာင္းေတြက ေက်ာက္မတူးေတာ့ဘဲ Bitcoin တူးၾကပါလိမ့္မယ္။