Sunday, September 2, 2018

အျမင့္သို႔ အာ႐ံုညႊန္႔တက္ျခင္း

ပင္လယ္ကမ္းေျခအနီးက ေက်ာက္ကမ္းပါးျပတ္မွာ ရပ္ရင္း … မ်က္စိတဆံုး က်ယ္ေျပာလွတဲ့ ပင္လယ္ျပင္ႀကီး၊ ေက်ာက္ကမ္းပါးကို အရွိန္အဟုန္ ျပင္းျပင္းနဲ႔ ႐ိုက္ခပ္လာတဲ့ ဧရာမလိႈင္းလံုးႀကီးေတြကို ၾကည့္ၿပီး အလြန္ႀကီးက်ယ္ခမ္းနားတဲ့ သဘာဝအလွေအာက္မွာ ၾကည္ႏႈး အ့ံဩမႈနဲ႔ စိုးထိတ္ သိမ္ငယ္မႈကို အတူတြဲၿပီး ခံစားဖူးတယ္။

ဒီလို စီးမိုးတဲ့ အလွမိ်ဳးေတြကို sublimity လို႔ ေခၚေလ့ရွိပါတယ္။ သဘာဝတရားႀကီးကသာမက အခ်ိဳ႕ေသာ စာေတြကလည္း ဒီလို အလွမ်ိဳး၊ ဒီလိုရသမ်ိဳးကို ေပးတတ္ပါတယ္။ စာေပကရတဲ့ Sublimity ကေတာ့ စိုးထိတ္မႈအစား … အေရးတႀကီး တခုခု လုပ္ဖို႔ လုိ႔ၿပီလို႔ သိလိုက္တဲ့ sense of urgency သံေဝဂအသိမ်ိဳး ….၊ သိမ္ငယ္မႈအစား … “ငါ” ဆုိတဲ့ အတၱ ပါးလွ် ႀကံဳလွီသြားေစတဲ့ ခံစားမႈမ်ိဳးကို ေပးတတ္ပါတယ္။ “ငါဟာ ဘာမွ မဟုတ္ပါလား” လုိ႔ သိလိုက္ရတဲ့ အသိက တခါတေလမွာ အငံု႔စိတ္ (inferiority complex) ျဖစ္ေနႏိုင္သလို၊ တခါတေလမွာ အျမင့္ကို လွမ္းညႊတ္ႏိုင္တဲ့ အသိမ်ိဳးလည္း ျဖစ္ေနႏိုင္ပါတယ္။


Sublimity ကို ဆရာ တကၠသိုလ္ဘုန္းႏိုင္က အျမင့္ဂုဏ္လို႔ ဘာသာျပန္ပါတယ္။ “အျမင့္သို႔ အာ႐ံုညႊန္႔တက္ျခင္း (သို႔မဟုတ္) ကဗ်ာ” ဆိုတဲ့ အမည္နဲ႔ Sublime ျဖစ္တဲ့ ကဗ်ာေတြအေၾကာင္း စာတစ္အုပ္ေရးခဲ့ဖူးတယ္။ ျမန္မာကဗ်ာေတြကို အေနာက္တိုင္း စာေပေဝဖန္ေရးနယ္က Sublimity ႐ႈေထာင့္ကေန သံုးသပ္ျပထားတဲ့ စာအုပ္လို႔ ဆိုႏိုင္ပါတယ္။

sonata-cantata ဆိုတဲ့ ဒီဘေလာ့ဂ္ေလးရဲ႕ အမည္ကလည္း ဒီစာအုပ္ကေနပဲ ရခဲ့ပါတယ္။

Sunday, August 26, 2018

ကမူးေျပာတဲ့ ဝတၳဳ

“ႀကီးက်ယ္တဲ့ ဝတၳဳေရးဆရာေတြက အေတြးအေခၚ ဝတၳဳေရးသူေတြပါ” လို႔ ျပင္သစ္စာေရးဆရာ ကမူးက The Myth of Sisyphus စာတမ္းမွာ ေရးခဲ့ဖူးတယ္။ Lyrical and Critical Essays စာတမ္းမွာေတာ့ သူျမင္တဲ့ ဝတၳဳရဲ႕ သေဘာကို အခုလို ေရးျပခဲ့ပါတယ္။

“ဝတၳဳဆိုသည္မွာ ပံုရိပ္မ်ားျဖင့္ ေဖာ္ျပထားသည့္ ဒႆနမ်ားမွ တပါး အျခားမဟုတ္။ ဝတၳဳေကာင္း တစ္ပုဒ္တြင္ ဒႆနမ်ားက ပံုရိပ္မ်ားထဲတြင္ ေပ်ာက္ကြယ္ေနမည္ ျဖစ္သည္။ သို႔ေသာ္ ဇာတ္ေကာင္မ်ား၊ လႈပ္ရွားမႈမ်ားက သိသာကြဲျပား ေန႐ံုမွ်ေလာက္သာ၊ ဇာတ္ကြက္မ်ားက (ျဖစ္ရပ္မွန္ ျဖစ္ေနရန္မလိုဘဲ) ဝတၳဳတပုဒ္ အျဖစ္ အသက္ဝင္ေန႐ံုမွ်ေလာက္သာ ဒႆနမ်ားကို ထည့္ျပသြားရန္လိုသည္။”

သူကိုယ္တိုင္လည္း ဒႆနကဲတဲ့ ဝတၳဳေတြကို ေရးခဲ့တယ္။ သူေျပာခ်င္တာေတြကို ဝတၳဳနဲ႔ ေရးျပလို႔ အားမရရင္ essays ေတြ ထပ္ေရးၿပီး ဋီကာခ်ဲ႕ျပေလ့ ရွိပါတယ္။ The Outsider (1942) ဝတၳဳမွာ သူေျပာခ်င္တဲ့ Absurd Reasoning အေၾကာင္းကို The Myth of Sisyphus (1942) စာတမ္းမွာ၊ The Plague (1947) ဝတၳဳမွာ သူေျပာခ်င္တဲ့ Rebellion အေၾကာင္းကို The Rebel (1951) ဆိုတဲ့ စာတမ္းမွာ ထပ္ၿပီး ေရးခဲ့ဖူးတယ္။

Tuesday, August 21, 2018

စာဖတ္ျခင္း

ဘာေၾကာင့္ စာဖတ္ၾကသလဲဆိုရင္ ...
  • သတင္းအခ်က္အလက္ သိဖို႔ ဖတ္တာ (reading for information)
  • အပ်င္းေျပ အေပ်ာ္တမ္း ဖတ္တာ (reading for entertainment)
  • အသိအျမင္ ႏိုးၾကားပြင့္လင္းဖို႔ ဖတ္တာ (reading for understanding/enlightenment) လို႔ ၃-မ်ိဳး ရွိႏိုင္ပါတယ္။
အသိအျမင္ ႏိုးၾကားပြင့္လင္းဖို႔ စာဖတ္တဲ့ေနရာမွာ အသိအျမင္ ဆိုတာကို ၃-မ်ိဳး ထပ္ၿပီး ခြဲႏိုင္ပါတယ္။

(၁) ပတ္ဝန္းက်င္ ဗဟိဒၶ ေလာကႀကီးနဲ႔ သက္ဆိုင္တဲ့ (objective) ဗဟုသုတအသိအျမင္
(၂) မိမိရဲ႕ အဇၩတၱနဲ႔ သက္ဆိုင္တဲ့ (subjective) ဘဝအသိအျမင္
(၃) အတၱနဲ႔ ေလာက၊ အဇၩတၱနဲ႔ ဗဟိဒၶႏွစ္ပါးကေန လြန္ေျမာက္ႏိုင္တဲ့ (transcendental) ေလာကုတၱရာ အသိအျမင္

သုတစာေပ အမ်ားစုက ပတ္ဝန္းက်င္ ေလာကႀကီးနဲ႔ ဆိုင္တဲ့ ဗဟုသုတအသိအျမင္မ်ိဳးကို ေပးပါတယ္။ ရသစာေပနဲ႔ အေတြးအေခၚစာေပေတြကေတာ့ ဘဝျပႆနာေတြကို ရင္ဆိုင္ေျဖရွင္းႏိုင္မယ့္ ဘဝအသိအျမင္ကို ေပးပါတယ္။ အခ်ိဳ႕ေသာ ရသစာေပနဲ႔ ဘာသာေရး အေတြးအေခၚ စာေပေတြကေတာ့ အတၱနဲ႔ ေလာကကေန ႐ုန္းထြက္ႏိုင္မယ့္ သံေဝဂဉာဏ္နဲ႔ ေလာကုတၱရာ အသိအျမင္ကို ေပးပါတယ္။

သုတစာေပေတြက “ဘာလဲ” ဆိုတဲ့ ေမးခြန္းရဲ႕ အေျဖကို ေပးပါတယ္။ ရသစာေပကေတာ့ “ဘာျဖစ္သင့္လဲ၊ ငါ ဘာလုပ္သင့္လဲ” ဆုိတဲ့ ျပႆနာကို စာဖတ္သူေတြ ကိုယ္တိုင္ခံစားၿပီး ေတြးေခၚသိျမင္ေစပါတယ္။ သုတစာေပကရတဲ့ အသိအျမင္ေတြက ေလာကကို ေကာင္းေအာင္ ဖန္တီးရာမွာ အသံုးဝင္ပါတယ္။ ရသစာေပကရတဲ့ အသိအျမင္ေတြကေတာ့ “ဘဝမွာ ဘာကို တန္ဖိုးထားရမလဲ” ဆိုတဲ့ အသိအျမင္ကို ျဖစ္ေစပါတယ္။ ေလာကုတၱရာစာေပေတြက စိတ္ေသာက ကင္းေဝးၿပီး ၿငိမ္းေအးတဲ့ ခ်မ္းသာသုခကို ရေစႏိုင္တဲ့ အျမင္မ်ိဳး၊ ဒုကၡခပ္သိမ္းက ၿငိမ္းႏိုင္တဲ့ အျမင္မ်ိဳးကို ေပးပါတယ္။

သတင္းအခ်က္အလက္ သိ႐ံုေလာက္ပဲ တန္ဖိုးရွိၿပီး ဗဟုသုတအသိအျမင္ မေပးႏိုင္တဲ့ စာမ်ိဳးလည္း ရွိပါတယ္။ ရသခံစားမႈေပးေပမယ့္ ဘဝအသိအျမင္တစ္ခုကို မေပးႏိုင္တဲ့ အပ်င္းေျပအေပ်ာ္ဖတ္႐ံု ရသစာမ်ိဳးလည္း ရွိပါတယ္။ ဗဟုသုတအျမင္ေလာက္ကိုပဲ ေပးႏိုင္တဲ့ ဘာသာေရးစာေတြလည္း ရွိပါတယ္။

တခါတေလမွာ စာတစ္အုပ္တည္းကိုပဲ စာဖတ္သူရဲ႕ ႏွလံုးသြင္းနဲ႔ စာဖတ္စြမ္းရည္အလုိက္ အသိအျမင္ ရပံုျခင္း ကြာျခားႏိုင္ပါတယ္။ အခ်ိဳ႕အတြက္ အပ်င္းေျပ႐ံု၊ ဇာတ္လမ္းသိ႐ံုေလာက္ပဲ အက်ိဳးရွိေပမယ့္၊ အခ်ိဳ႕အတြက္ေတာ့ ဘဝအသိအျမင္ေတြ၊ သံေဝဂဉာဏ္ေတြထိ ရသြားႏိုင္ပါတယ္။
  • ဗဟိဒၶ –> အာ႐ံု (Object) –> my world –> ပတ္ဝန္းက်င္ အာ႐ံုကို သိ –> ဗဟုသုတအသိအျမင္
  • အဇၩတၱ –> အာရမၼဏိက (Subject) –> me –> မိမိ၏ အတြင္းစိတ္ကို သိ –> ဘဝအသိအျမင္
  • မေဇၩ –> ဥဘေတာဝိမုတၱိ (transcend both) –> Not-Self –> အနတၱကို သိ –> ေလာကုတၱရာအျမင္

ဒီအသိအျမင္သံုးမ်ိဳးနဲ႔ ပတ္သက္ၿပီး လြန္ခဲ့တဲ့ ၈-ႏွစ္ေလာက္က "အနီး-အေဝး၊ အတြင္း-အျပင္" ဆိုတဲ့ ေခါင္းစဥ္နဲ႔ ေရးခဲ့ဖူးပါတယ္။

အနီး-အေဝး၊ အတြင္း-အျပင္ (၁)
အနီး-အေဝး၊ အတြင္း-အျပင္ (၂)
အနီး-အေဝး၊ အတြင္း-အျပင္ PDF file

Sunday, July 29, 2018

ဘာသာႏွင့္ သာသနာ

အမ်ားအားျဖင့္ ‘ဘာသာ’ ႏွင့္ ‘သာသနာ’ ဆိုသည့္ ေဝါဟာရႏွစ္လံုးကို အဓိပၸါယ္တူအျဖစ္ အလဲအလွယ္လုပ္ သံုးေလ့ရွိၾကသည္။ သို႔ေသာ္ အတိအက် တူသည္ေတာ့လည္း မဟုတ္။ ‘သာသနာ’ က ‘အဆံုးအမ’ ဟုအဓိပၸါယ္ရ၍၊ ‘ဘာသာ’ က ‘ကိုးကြယ္ယံုၾကည္မႈႏွင့္ ဓေလ့ထံုးတမ္းအစဥ္လာမ်ား’ ကို ဆိုလိုသည္။

ဗုဒၶသာသနာသည္ ဗုဒၶဘုရားရွင္၏ အဆံုးအမမ်ား ျဖစ္သည္။ ဗုဒၶေပၚထြန္းခဲ့သည့္ ေခတ္ကာလ၏ ယဥ္ေက်းမႈႏွင့္ အေတြးအေခၚတို႔သည္ ဗုဒၶအဆံုးအမမ်ားတြင္ ေနာက္ခံျမင္ကြင္းအျဖစ္ ရွိေနႏိုင္ပါသည္။ သို႔ေသာ္ ထိုအဆံုးအမမ်ားက ထိုေခတ္၏ ယဥ္ေက်းမႈႏွင့္ အေတြးအေခၚတို႔ကို လြန္ေျမာက္ေနပါသည္။ သို႔ျဖစ္၍လည္း ဘာသာတရားတစ္ခုအျဖစ္ ေပၚထြန္းလာရျခင္း ျဖစ္သည္။ ဗုဒၶဘာသာဟု ဆိုလွ်င္မူ ဗုဒၶ၏ အဆံုးအမမ်ားကို ေနာက္ခံဗဟုိျပဳ၍ ယေန႔အထိ ေခတ္အဆက္ဆက္ ေျပာင္းလဲျဖစ္ထြန္းလာေသာ ကိုးကြယ္ယံုၾကည္မႈႏွင့္ ယဥ္ေက်းမႈ ဓေလ့ထံုးစံမ်ားကို ရည္ၫႊန္းျခင္းျဖစ္သည္။ ထို႔ေၾကာင့္ပင္လွ်င္ ေထရဝါဒဗုဒၶဘာသာ၊ မဟာယာနဗုဒၶဘာသာ၊ တိဗက္ဗုဒၶဘာသာ စသျဖင့္ ကြဲျပားျခားနားေနျခင္း ျဖစ္သည္။ သာသနာသည္ လူတစ္ဦးခ်င္းစီ လိုက္နာက်င့္သံုးရမည့္ အဆံုးအမမ်ား ျဖစ္သည့္အတြက္ လူတစ္ဦးခ်င္းစီ၏ ႏွလံုးသားတြင္ ကိန္းဝပ္သည္ဟု ဆိုႏိုင္သည္။ ဘာသာကမူ လူအမ်ားစု လက္ခံက်င့္သံုးသည့္ ယံုၾကည္မႈ ဓေလ့ထံုးစံမ်ားျဖစ္သည့္အတြက္ လူမ်ိဳး တစ္မ်ိဳး၊ လူ႔အဖြဲ႔အစည္းတစ္ခု၏ သြင္ျပင္လကၡဏာ သေဘာေဆာင္သည္။

အႏွစ္ႏွင့္ အကာဟု ဆိုေကာင္း ဆိုႏိုင္ေသာ္လည္း လိုက္ေလ်ာညီေထြ ျဖစ္ေနလွ်င္၊ အကာက အႏွစ္ကို ကာကြယ္ေပးရာ ေရာက္သည္။ အကာမရွိလွ်င္ အႏွစ္က ကာလၾကာရွည္ မတည္ႏိုင္။ လိုက္ေလ်ာညီေထြ မျဖစ္ေတာ့လွ်င္မူ အကာက အႏွစ္ကို ဝါးၿမိဳလိုက္ၿပီး၊ အကာ ခ်ည္းသာက်န္ေတာ့သည့္ အျဖစ္မ်ိဳးသို႔ ေရာက္သြားတတ္သည္။

<<Dostoevsky ရဲ႕ Brothers Karamazov ဝတၳဳထဲက The Grand Inquisitor ဆိုတဲ့ အခန္းကို ဖတ္ရင္း စဥ္းစားမိတာပါ။ ဒီအခန္းကို သီျခားထုတ္ၿပီး စာအုပ္ထုတ္တာ၊ ျပဇာတ္ကတာေတြရွိသလို အခ်ိဳ႕ေက်ာင္းေတြမွာလည္း သင္တယ္လို႔ သိရပါတယ္။>>

Wednesday, May 30, 2018

The Buddha and Atheists

လြန္ခဲ့တဲ့ ၁ဝ ေလာက္က ဘေလာ့ေပၚမွာ “Freethinkers ႏွင့္ ျမတ္ဗုဒၶ” ဆိုတဲ့ ေခါင္းစဥ္နဲ႔ ဒီဃနခ လို႔ေခၚတဲ့ Atheist ပရိဗိုဇ္တဦးနဲ႔ ဗုဒၶ ေတြ႔ဆံုေဆြးေႏြးတဲ့ အေၾကာင္းကို ေရးခဲ့ဖူးပါတယ္။ ဒီေဆြးေႏြးပြဲမွာ “ဘာကိုမွ မယံုၾကည္ဘူး” လို႔ဆိုတဲ့ သူေတြက အစြဲအလမ္း အေႏွာင္အဖြဲ႔ ကင္းဖုိ႔ ပိုၿပီး နီးစပ္တယ္လို႔ ဗုဒၶက (ဒီဃနခ အပါအဝင္ Atheist ေတြကို) ခ်ီးမြမ္းခဲ့ဖူးပါတယ္။ ဗုဒၶနဲ႔ Atheists ေတြက နီးစပ္မႈ တစ္ခုရွိတယ္လို႔ ဆိုႏိုင္ပါတယ္။

ဒီေန႔ေခတ္ နာမည္ႀကီး Atheist စာေရးဆရာ အခ်ိဳ႕က (ဗုဒၶဘာသာ အျဖစ္ မခံယူၾကေပမယ့္) ဗုဒၶအဆံုးအမရဲ႕ ၾသဇာလႊမ္းမိုးမႈ မကင္းတာကို ေတြ႔ရပါတယ္။ ဒါေၾကာင့္ သူတို႔ကို ႐ုပ္ဖ်က္ထားတဲ့ ဗုဒၶဘာသာေတြလို႔ေတာင္ အခ်ိဳ႕က စြပ္စြဲတာမ်ိဳးေတြ ရွိခဲ့ပါတယ္။


The End of Faith: Religion, Terror, and the Future of Reason” (2004) စာအုပ္ကို ေရးခဲ့တဲ့ အေမရိကန္ ဦးေႏွာက္နဲ႔အာ႐ံုေၾကာဆိုင္ရာ သိပၸံပညာရွင္ Sam Harris က ပ႑ိတာရာမဆရာေတာ္ႀကီးထံမွာ ရက္ရွည္ တရားစခန္း ဝင္ခဲ့ဖူးပါတယ္။ “Sapiens: A Brief History of Humankind” (2014) စာအုပ္ကို ေရးခဲ့တဲ့ ဂ်ဴးလူမ်ိဳး သမိုင္းပါေမာကၡ Yuval Noah Harari ကလည္း ဆရာႀကီးဂိုအင္ကာနည္းနဲ႔ ဝိပႆနာ တရား အားထုတ္သူ တစ္ဦးပါ။ အင္တာဗ်ဴးတစ္ခုမွာ ဂ်ဴး လူမ်ိဳးတစ္ဦး ျဖစ္တဲ့အတြက္ သူ႔ရဲ႕ သမိုင္းအျမင္ေတြအေပၚ ၾသဇာလႊမ္းမိုးမႈ ရွိသလားဆိုတဲ့ အေမးကို “ကၽြန္ေတာ္က လူမ်ိဴး အေနနဲ႔ ဂ်ဴးတစ္ဦး ျဖစ္ေပမယ့္ ကၽြန္ေတာ့ ဘာသာတရားနဲ႔ ေလာကအျမင္ကေတာ့ ဂ်ဴးမဟုတ္ပါဘူး။ သမၼာက်မ္းစာထက္ ဗုဒၶနဲ႔ ဒါဝင္တို႔က ပိုၿပီး ကၽြန္ေတာ္အေပၚမွာ ၾသဇာသက္ေရာက္မႈ ရွိခဲ့ပါတယ္” လို႔ ေျဖဖူးပါတယ္။


Monday, April 16, 2018

ဉာဏ္ႀကီးရွင္၊ ကြန္္ျပဴတာႏွင့္ ပညာေရး

TED show တစ္ခုမွာ ဂဏန္း ၅လံုးပါတဲ့ ကိန္းတခုရဲ႕ ႏွစ္ထပ္ကိန္းကို စကၠန္႔ပိုင္းအတြင္ စိတ္တြက္နဲ႔ တြက္ျပသြားတာကို ၾကည့္လိုက္ရပါတယ္။ Little Big Shots ဆိုတဲ့ ႐ုပ္သံအစီအစဥ္တခုမွာ လည္း ငါးႏွစ္သား ကေလး တေယာက္က စိတ္တြက္နဲ႔ ဂဏန္း သံုးလံုးပါတဲ့ ကိန္းရဲ႕ ႏွစ္ထပ္ကိန္းကို တြက္ျပသြားဖူးပါတယ္။

သူတို႔ကို ဉာဏ္ႀကီးရွင္ေတြလုိ႔ ဆိုရင္ မမွားပါဘူး။ ဉာဏ္ႀကီးရွင္ဆိုတဲ့ေနရာမွာ ကြန္ျပဴတာစကားန႔ဲ ေျပာရင္ အၾကမ္းအားျဖင့္ hardware နဲ႔ software လို႔ ႏွစ္ပိုင္းခြဲၾကည့္ႏိုင္ပါတယ္။ hardware အရဆိုရင္ (၁) တြက္ခ်က္ႏႈန္းျမန္တဲ့ processor (၂) အခ်က္အလက္ေတြနဲ႔ software ေတြကို သိမ္းဆည္းထားႏိုင္မယ့္ storage device/memory (၃) တြက္ခ်က္ေနတဲ့ အခ်ိန္မွာ အလြယ္တကူ ျမန္ျမန္ဆန္ဆန္ ဖတ္ႏိုင္၊ သိမ္းႏိုင္တဲ့ cache memory/working memory ေတြလိုပါတယ္။ software ဖက္ကေျပာရင္ (၄) ျမန္ျမန္ဆန္ဆန္ ထိထိေရာက္ေရာက္ အေျဖထုတ္ေပးႏိုင္မယ့္ နည္းလမ္း Algorithm ေတြလိုပါတယ္။

ပါရမီရွင္ေတြရဲ႕ ဦးေႏွာက္က အထက္ကေျပာခဲ့တဲ့ ေကာင္းျခင္း ေလးမ်ိဳးလံုး မရွိေတာင္၊ အနည္းဆံုး ႏွစ္ခု-သံုးခုေလာက္ေတာ့ ပိုင္ဆိုင္ၾကပါတယ္။ အခ်ိဳ႕က စာတစ္ပုဒ္ကို တစ္ေခါက္ ႏွစ္ေခါက္ေလာက္ဖတ္လိုက္႐ံုနဲ႔ ႏွစ္ေပါင္းမ်ားစြာ မေမ့ မေပ်ာက္ေတာ့တဲ့ မွတ္ဉာဏ္မ်ိဳးကို ပိုင္ဆိုင္ၾကပါတယ္။ long-term memory က hard disk နဲ႔ သေဘာတူပါတယ္။ အခ်ိဳ႕ကေတာ့ ဗဟုသုတေတြ သိပ္အမ်ားႀကီး သိမ္းဆည္းထားတာ မရွိေပမယ့္၊ လတ္တေလာ လိုအပ္တာေတြကို ခပ္ျမန္ျမန္ မွတ္ႏိုင္ ထုတ္သံုးႏိုင္ပါတယ္။ ဦးေႏွာက္ရဲ႕ short-term memory က ကြန္ျပဴတာက DRAM တို႔ cache memory တို႔နဲ႔ တူပါတယ္။ စာတပုဒ္ကို ဖတ္ရင္ ေရွ႕ဆက္ မတိုးႏိုင္ဘဲ ေနာက္ကို ျပန္ျပန္ ဖတ္ၿပီး ေဖာ္ေနရတယ္ဆိုရင္ ဒါက short-term memory မေကာင္းလို႔ပါပဲ။ short-term memory မေကာင္းရင္ သင္ယူဖို႔၊ အလုပ္လုပ္ဖို႔ ခက္ခဲႏိုင္ပါတယ္။ စိတ္တြက္နဲ႔ သခ်ၤာတြက္ရာမွာ short-term memory က အေတာ္ေလး အေရးႀကီးပါတယ္။ ေနာက္ မွတ္ဉာဏ္ေတြ ဘယ္ေလာက္ ေကာင္းေကာင္း စဥ္းစားေတြးေခၚႏိုင္စြမ္း မရွိျပန္ရင္လည္း၊ hard disk ေတြ၊ memory ေတြ အႀကီးႀကီး ထည့္ထားေပမယ့္၊ ေလးအီေနတဲ့ processor တလံုး တပ္ထားတဲ့ ကြန္ျပဴတာလို ျဖစ္ေနႏိုင္ပါတယ္။ ေနာက္ၿပီး ကိုယ့္ရဲ႕ hard disk ထဲမွာ software ေကာင္းေကာင္းကို သြင္းထားဖို႔လည္း လိုပါေသးတယ္။ ဉာဏ္ႀကီးရွင္ေတြက သူတို႔ ေမြးရာပါရမီ အေလ်ာက္ hardware ေကာင္းေကာင္းကို ပိုင္ဆိုင္ထားတဲ့ အျပင္၊ သူတို႔ကိုယ္တိုင္ ေရးထားတဲ့ software ေတြေရာ၊ သူမ်ားေရးထားတဲ့ software ေကာင္းေကာင္းေတြကိုပါ ထည့္သြင္းထားၾကပါတယ္။

ကြန္ျပဴတာ hardware ကေတာ့ ကိုယ္ဝယ္ ထားတာထက္ ပိုၿပီးေကာင္း လာစရာ မရွိပါဘူး။ ဒါေပမယ့္ ပိုျမန္ပိုေကာင္းတဲ့ ပစၥည္းေတြနဲ႔ အသစ္လဲၿပီးေတာ့ upgrade လုပ္ယူႏိုင္ပါတယ္။ လူေတြမွာကေတာ့ ေမြးရာ ဦးေႏွာက္ကို အသစ္ျပန္လဲလို႔ မရပါဘူး။ ဒါေပမယ့္၊ Neuroplasticity သေဘာအရ “အထိုက္အေလွ်ာက္” ပိုေကာင္းလာေအာင္ ပံုသြင္းျပဳျပင္ upgrade လုပ္ေပးလို႔ ရပါတယ္။ ဉာဏ္ႀကီးရွင္ တဦးကို မမီေပမယ့္ “အထိုက္အေလ်ာက္” သံုးလို႔ရတဲ့ hardware ရွိမယ္ဆိုရင္ ဉာဏ္ႀကီးရွင္ေတြ ေရးထားတဲ့ software ေတြကို ကိုယ့္ေခါင္းထဲ သြင္းယူထားႏိုင္ပါတယ္။ ဥပမာ အထက္ကေျပာခဲ့သလို ကိန္းဂဏန္းႀကီးေတြ စိတ္တြက္နဲ႔ တြက္တာမ်ိဳးကို ပညာရွင္ေတြ ထြင္ထားတဲ့ နည္းလမ္းေတြကို သင္ယူမွတ္သားၿပီး လိုက္တြက္ႏိုင္ပါတယ္။ ဂ်ဴးသခ်ၤာပညာရွင္ Jakow Trachtenberg (1888 – 1953) ေဖာ္ထုတ္ခဲ့တဲ့ Trachtenberg နည္းစနစ္၊ အိႏၵိယက ဆြာမိ Bhāratī Krishna Tīrtha (1884 – 1960) ေဖာ္ထုတ္ခဲ့တဲ့ ေဝဒသခ်ၤာ၊ အခုTED show မွာ ေျပာသြားတဲ့ အေမရိကန္ သခ်ၤာဆရာ Arthur Benjamin ေရးတဲ့ စာအုပ္ စတာေတြက လူဦးေႏွာက္မွာ ထည့္သြင္းႏိုင္တဲ့ software ေတြနဲ႔ တူပါလိမ့္မယ္။ (ေနာက္အလ်ဥ္းသင့္ရင္ေတာ့ ေဝဒသခ်ၤာ နည္းလမ္း အခ်ိဳ႕ကို မွ်ေဝေပးပါမယ္)။

ပညာေရးဆိုတာက (၁) ဦးေႏွာက္ရဲ႕ hardware ကို coaching နည္းစနစ္ေတြနဲ႔ upgrade လုပ္ေပးပါတယ္။ (၂) ေဆာ့ဖ္ဝဲ ေကာင္းနဲ႔ တူတဲ့ နည္းလမ္းေကာင္းေတြ၊ အေတြးေခၚေကာင္းေတြကို teaching by instruction နည္းစနစ္ေတြနဲ႔ install လုပ္ေပးပါတယ္။ ဒါမွ ကိုယ့္ေခတ္၊ ကိုယ့္ဘိုးဘြားေခတ္က ပညာရွင္ေတြရဲ႕ ပခံုးေပၚကေန တက္ၾကည့္ႏိုင္ပါလိမ့္မယ္။ ပညာေရးဆိုတာက ဒီမွာ တင္ရပ္မေနဘဲ (၃) အေတြးအေခၚသစ္၊ နည္းလမ္းသစ္၊ ဒီဇိုင္းသစ္ေတြ ထြက္ေပၚလာေအာင္၊ တနည္း software အသစ္ေတြကို ကုိယ္တိုင္ ေရးထည့္ႏိုင္လာေအာင္ midwifery or maieutic method ဆိုတဲ့ သင္ၾကားနည္းစနစ္ေတြနဲ႔ သင္ၾကားေပးရပါေသးတယ္။ (၄) ကိုယ့္ေခါင္းထဲကို အေတြးမွား အေတြးဆိုးေတြ တိတ္တခိုး ဝင္မလာေအာင္ ကာကြယ္ေပးမယ့္ Anti-Virus software ေကာင္းေကာင္း တခုထည့္ဖို႔ကိုလည္း ေမ့ထားလို႔ မရပါဘူး။ ဒုတိယကမ႓ာစစ္အတြင္းက ဂ်ာမန္သိပၸံပညာရွင္အခ်ိဳ႕ဟာ ကြန္ျပဴတာေကာင္းေတြ၊ ေဆာ့ဖ္ဝဲေကာင္းေတြ ပိုင္ဆိုင္ထားေပမယ့္ ဟစ္တလာရဲ႕ ဗိုင္းရပ္စ္ရန္ကို မကာကြယ္ႏိုင္ခဲ့ၾကဘဲ၊ အသံုးခ်ခံေတြ ျဖစ္ခဲ့ရဖူးပါတယ္။

Thursday, February 15, 2018

သုတၱန္မ်ားႏွင့္ မိတ္ဖြဲ႔ျခင္း

လြန္ခဲ့သည့္ ၃-ႏွစ္ခန္႔က စကၤာပူႏိုင္ငံ သတိပ႒ာန္ရိပ္သာ လူငယ္တရားစခန္းပြဲ တခု၏ Sutta Study အစီအစဥ္အတြက္ သုတၱန္ ၅-ပုဒ္ကို ေ႐ြးထုတ္ ေပးခဲ့ဖူးသည္။ သုတၱန္ေကာက္ႏႈတ္ခ်က္မ်ားကို ဖတ္ၾက ေဆြးေႏြးၾကရန္ ျဖစ္သည္။ Sutta Study ဟု အမည္ေပးထားေသာ္လည္း “သုတၱန္ ေလ့လာခ်က္” သေဘာမ်ိဳးထက္ သုတၱန္မ်ားႏွင့္ မိတ္ဆက္ေပး႐ံုမွ်ေလာက္သာ ျဖစ္သည္ဟု ဆုိႏိုင္ပါသည္။ လူတဦးႏွင့္ တဦး မိတ္ဆက္ေပးၿပီးေနာက္ တရင္းတႏွီး မိတ္ေဆြ ျဖစ္သြားၾကသည္လည္း ရွိသည္။ ရင္းႏွီးမသြားဘဲ ေတြ႔ဖူး သိဖူး႐ံုမွ်ေလာက္သာ ဆက္ျဖစ္ေနၾကသည္လည္း ရွိႏိုင္ပါသည္။

လူငယ္အမ်ားစုသည္ ျမန္မာမ်ား ျဖစ္ၾကေသာ္လည္း ျမန္မာစာကို ဖတ္ႏိုင္သူက နည္း၍ အဂၤလိပ္စာကို ပို၍ အကၽြမ္းဝင္ၾကသည္။ ထို႔ေၾကာင့္ သုတၱန္မ်ားကို အေမရိကန္ ရဟန္းေတာ္ Bhikkhu Bodhi ႏွင့္ Ṭhānissaro Bhikkhu တို႔၏ အဂၤလိပ္ဘာသာျပန္မ်ားကို အဓိက မွီျငမ္း၍ သုတၱန္ ေကာက္ႏႈတ္ခ်က္မ်ားႏွင့္ ေဆြးေႏြးရန္ ေမးခြန္းမ်ားကို ျပင္ဆင္ျဖစ္ခဲ့သည္။ ေ႐ြးထုတ္ခဲ့သည့္ သုတၱန္ ၅-ပုဒ္မွာ ေအာက္ပါ အတိုင္း ျဖစ္သည္။

1. Danger of Lying and Importance of Constant Reflection on Actions (MN61: Ambalaṭṭhikarāhulovāda Sutta)
2. Three Wrong Views Regarding Karma (AN3.62 Titthāyatana Sutta)
3. Present Welfare and Future Welfare (AN8.54 Dīghajāṇu Sutta)
4. Protecting Onself and Protecting Others (SN47.19 Sedaka Sutta)
5. Dealing with Destructive Thoughts (MN20 Vitakkasaṇṭhāna Sutta)

၇-ႏွစ္သားအ႐ြယ္ သားေတာ္ ရာဟုလာကို ေဟာၾကားခဲ့သည့္ အမၺလ႒ိကရာဟုေလာဝါဒသုတ္သည္ ေက်ာင္းသားအ႐ြယ္ လူငယ္မ်ားႏွင့္ သင့္ေတာ္မည္ဟု ယူဆသျဖင့္ ေ႐ြးခ်ယ္ျဖစ္ခဲ့သည္။ သုတၱန္၏ ပထမပိုင္းတြင္ အေပ်ာ္သေဘာျဖင့္ ျဖစ္ေစ လိမ္ညာ မေျပာရန္ႏွင့္ ဆံုးမထားသည္။ သုတၱန္၏ ဒုတိယပိုင္းတြင္ ကိုယ္ႏႈတ္ႏွလံုး ၃-ပါးတို႔ျဖင့္ အမႈတို႔ကို မျပဳမီ၊ ျပဳဆဲ၊ ျပဳၿပီး ကာလသံုးပါးလံုးတြင္ မိမိႏွင့္ သူတပါးတို႔ကို ထိခိုက္ပ်က္စီးေစသေလာဟု သံုးသပ္ဆင္ျခင္ရန္ ေဟာၾကားထားသည္။ အကယ္၍ မိမိ (သို႔မဟုတ္) သူတပါးကို ထိခိုက္ပ်က္ျပားေစသည့္ မေကာင္းမႈမွန္း သိပါက၊ မျပဳလုပ္ရေသးလွ်င္ မျပဳဘဲေနရမည္ ျဖစ္သည္။ ျပဳလုပ္ဆဲ အမႈျဖစ္ပါက ဆက္လက္ မျပဳဘဲ ရပ္တန္းက ရပ္ရမည္။ ျပဳၿပီးေသာအမႈ ျဖစ္ပါက မိမိ၏ အျပစ္ကို ဝန္ခံ၍ ေနာင္တြင္ မျပဳမိေစရန္ ေစာင့္ထိန္းရမည္ဟု ေဟာၾကားထားသည္။ အေသာကမင္းႀကီး၏ ေက်ာက္စာမ်ားအနက္ ေက်ာက္စာတခုတြင္ ဗုဒၶသာသနာ အဓြန္႔ရွည္စြာ တည္တန္႔ႏိုင္ေစရန္အတြက္ လူႏွင့္ ရဟန္းတို႔ လုိက္နာက်င့္သံုးသင့္သည့္ သုတၱန္မ်ား စာရင္းကို ကမၸည္း ေရးထိုးထားရာ အမၺလ႒ိက-ရာဟုေလာဝါဒသုတ္လည္း ပါဝင္သည္။ ဗုဒၶအဆံုးအမမ်ားတြင္ ဤသုတ္၏ အေရးပါမႈကို မွန္းဆ ၾကည့္ႏိုင္သည္။

ဗုဒၶအဆံုးအမအရ ကံသည္ ရည္႐ြယ္ခ်က္ပါဝင္သည့္ လုပ္ေဆာင္မႈမ်ား (intentional actions) ျဖစ္သည္။ (သိလွ်က္ျဖစ္ေစ၊ မသိဘဲႏွင့္ျဖစ္ေစ) ရည္႐ြယ္ခ်က္ပါဝင္သည့္ ကိုယ္ႏႈတ္စိတ္ ၃-ပါး လုပ္ေဆာင္မႈမ်ား ျဖစ္သည္။ ကံတရားသည္ ပစၥဳပၸန္႐ႈေထာင့္အရ လုပ္ေဆာင္မႈမ်ား ျဖစ္သည္ဟုဆိုလွ်င္၊ အနာဂတ္႐ႈေထာင့္အရ ထိုလုပ္ေဆာင္ခ်က္၏ အက်ိဳးဆက္မ်ား (consequences) တနည္း ကံ၏ အက်ိဳးတရားမ်ားႏွင့္ ဆက္ႏြယ္ေနမည္ ျဖစ္သည္။ အမၺလ႒ိကရာဟုေလာဝါဒသုတ္သည္ အက်ိဳးဆက္မ်ားကို ဆင္ျခင္သံုးသပ္၍ ပစၥဳပၸန္ အေၾကာင္းကံေကာင္းေစရန္ ဆံုးမၾသဝါဒေပးသည့္ သုတ္ျဖစ္သည္ဟု ဆိုႏိုင္သည္။

မိမိတို႔၏ လုပ္ေဆာင္မႈေၾကာင့္ ျဖစ္ေပၚလာသည့္ အက်ိဳးဆက္မ်ားသည္ မိမိတြင္ တာဝန္ရွိသည္။ အနာဂတ္သည္ ပစၥဳပၸန္လုပ္ေဆာင္မႈမ်ား၏ ဆိုးေမြ ေကာင္းေမြကို လက္ခံရသည္။ ထို႔အတူပင္ ပစၥဳပၸန္သည္ အတိတ္က လုပ္ေဆာင္မႈမ်ား၏ ဆိုးေမြေကာင္းေမြကို လက္ခံရသည္။ “ကမၼ” သည္ မိမိတို႔၏ ေကာင္းဆိုး လုပ္ေဆာင္မႈမ်ားျဖစ္၍ “သက” သည္ ကိုယ္ပိုင္ဥစၥာျဖစ္သည္။ မိမိတို႔ ျပဳေသာ အမႈမ်ား၏ အက်ိဳးဆက္ကုိ မိမိတို႔ ပိုင္ဆိုင္သည္၊ မိမိတို႔ လုပ္ေဆာင္မႈမ်ားအတြက္ မိမိတို႔တြင္ တာဝန္ရွိသည္ဟူေသာ အျမင္ကိုပင္ ကမၼႆကတ အျမင္ဟု ဆိုရသည္။ ေလာကတြင္ ကမၼႆကတအျမင္ႏွင့္ ဆန္႔က်င္သည့္ အျမင္မွားမ်ား ရွိသည္။ ကမၼႆကတအျမင္ႏွင့္ ထိုအျမင္မွားတို႔၏ ျခားနားခ်က္ကို နားလည္သေဘာေပါက္မွသာလွ်င္ မွန္ကန္သည့္ ကမၼႆကတအျမင္ ရႏိုင္သည္။ Sutta Study အစီအစဥ္အတြက္ ဒုတိယေျမာက္ သုတ္အျဖစ္ ေ႐ြးခ်ယ္ခဲ့သည့္ တိတၳာယတနသုတ္သည္ ကံတရားႏွင့္ ပတ္သက္သည့္ အျမင္မွား သံုးမ်ိဳးကို Responsibility ႐ႈေထာင့္မွ ျငင္းပယ္ထားသည့္ သုတ္ျဖစ္သည္။

မ်က္ေမွာက္တြင္ ေတြ႔ႀကံဳခံစားေနရသမွ်သည္ (၁) အတိတ္ကျပဳခဲ့ေသာ ကံမ်ားေၾကာင့္ (ပုေဗၺကတေဟတု) ျဖစ္သည္ဟု အခ်ိဳ႕က ယူဆသည္။ (၂) ဘုရားသခင္က ဖန္ဆင္းေသာေၾကာင့္ (ဣႆရနိမၼာနေဟတု) ျဖစ္သည္ဟု အခ်ိဳ႕က ယံုၾကည္သည္။ (၃) အေၾကာင္းမရွိဘဲ သူသေဘာအေလွ်ာက္ (အေဟတုက) ျဖစ္ရသည္ဟု အခ်ိဳ႕က ဆိုသည္။ ပထမအျမင္အရ ဆိုလွ်င္ လူသတ္သမား တေယာက္သည္ မိမိ၏ အတိတ္ကံေၾကာင့္ လူသတ္သမား ျဖစ္လာျခင္း ျဖစ္ေပလိမ့္မည္။ ဒုတိယအျမင္အရ ဆိုလွ်င္ လူသတ္သမားအျဖစ္ ဘုရားသခင္က ဖန္ဆင္းခဲ့၍ (သို႔မဟုတ္) ဘုရားသခင္ အလိုေတာ္အတိုင္း လူသတ္သမား ျဖစ္ေနရျခင္း ျဖစ္ေပမည္။ တတိယအျမင္အရ ဆိုလွ်င္ အေၾကာင္းရင္း မရွိဘဲ လူသတ္သမား ျဖစ္ေနရျခင္း ျဖစ္မည္။ ဤအျမင္သံုးမ်ိဳးကို လက္ခံယံုၾကည္ထားပါက မိမိတို႔၏ ညစ္ေထးသည့္ စိတ္ထား၊ အေျပာအဆို၊ အျပဳအမူတို႔ကို ျပဳျပင္ရန္ “လုပ္သင့္သည္ကို လုပ္ရန္၊ မလုပ္သင့္ကို မလုပ္ရန္အတြက္ ဆႏၵႏွင့္ ႀကိဳးစားအားထုတ္မႈတို႔ ျဖစ္ေပၚလာမည္ မဟုတ္ေတာ့။ မည္သည္ကို လုပ္သင့္၍၊ မည္သည္ကို မလုပ္သင့္ဟုလည္း မွန္မွန္ကန္ကန္ ခိုင္ခုိင္မာမာ သိႏိုင္ေတာ့မည္ မဟုတ္။ လုပ္သင့္ မလုပ္သင့္ကို သတိျဖင့္ ေစာင့္စည္း ထိန္းသိမ္းေနမည္လည္း မဟုတ္ေတာ့။” ထို႔ေၾကာင့္ ထုိအျမင္ ၃-မ်ိဳးတုိ႔ကို (တာဝန္ယူစိတ္ ကင္းသည့္ အျမင္မ်ားအျဖစ္) တိတၳာယတနသုတ္တြင္ ျငင္းပယ္ထားသည္။

ဤေနရာတြင္ အရာရာသည္ ကံေၾကာင့္ ျဖစ္ေပၚလာရသည္ဟူသည့္ ပထမအျမင္သည္ ဗုဒၶ၏ ကမၼႆကတဝါဒႏွင့္ မတူေၾကာင္း သတိျပဳရန္လိုသည္။ ကံတရားတိုင္း၏ အက်ိဳးဆက္သည္ မိမိတြင္ တာဝန္ရွိသည္ မွန္ေသာ္လည္း၊ ျဖစ္ေပၚ ခံစားေနရသမွ်သည္ ကံတရားေၾကာင့္သာ ျဖစ္ရသည္ မဟုတ္။ ကံတရားသည္ အေၾကာင္းတရားမ်ားအနက္မွ တခုေသာ အေၾကာင္းသာ ျဖစ္သည္။ တိတၳာယတနသုတ္ ပထမပိုင္းတြင္ မွားယြင္းသည့္ အျမင္ ၃-မ်ိဳးကို ျငင္းပယ္ထားၿပီးေနာက္၊ ဒုတိယပိုင္းတြင္ မွန္ကန္သည့္ အျမင္ကို ျပရန္အတြက္ ပဋိစၥသမုပၸါဒ္ေဒသနာကို ေဟာၾကားထားသည္။ သို႔ေသာ္ သိပ္နက္လြန္းသြားမည္ စိုး၍ Sutta Study ေကာက္ႏႈတ္ခ်က္တြင္ မထည့္ဘဲ ခ်န္လွပ္ခဲ့ရပါသည္။

တတိယေ႐ြးခ်ယ္ခဲ့သည့္ ဒီဃဇာဏုသုတ္သည္ မ်က္ေမွာက္ႏွင့္ တမလြန္ ေကာင္းက်ိဳးခ်မ္းသာကို ရေစႏိုင္မည့္ နည္းလမ္းကို ညႊန္ျပထားသည္။ မ်က္ေမွာက္ ေကာင္းက်ိဳးခ်မ္းသာအတြက္ (၁) ကုသိုလ္၊ ပညာ၊ ဥစၥာရွာေဖြရာတြင္ ထႂကြႏိုးၾကားမႈ ရွိျခင္း (ဥ႒ာနသမၸဒါ) (၂) ရရွိထားသည့္ စည္းစိမ္ဥစၥာတို႔ကို ေစာင့္ေရွာက္မႈ ရွိျခင္း (အာရကၡသမၸဒါ) (၃) အတုယူထိုက္သည့္ သဒၶါ, သီလ, စာဂ, ပညာႏွင့္ ျပည့္စံုသည့္ မိတ္ေဆြေကာင္း ရွိျခင္း (ကလ်ာဏမိတၱတာ) (၄) ဝင္ေငြထြက္ေငြကို မွ်တစြာ သံုးစြဲအသက္ေမြးျခင္း (သမဇီဝိတတာ) ဟူသည့္ သမၸဒါတရားေလးပါးႏွင့္ ျပည့္စံုေစရသည္။ တမလြန္ ေကာင္းက်ိဳးခ်မ္းသာကို ရေစရန္အတြက္ (၁) သဒၶါ (၂) သီလ (၃) စာဂ (၄) ပညာဟူသည့္ သူေတာ္ေကာင္းတရား ေလးပါးကို ျပည့္စံုေစရသည္။ ဤေနရာတြင္ အထက္က ျပခဲ့သည့္ ကလ်ာဏမိတၱတာသည္ ဤသူေတာ္ေကာင္းတရား ေလးပါးအရာတြင္ အားက်အတုယူေလာက္သည့္ မိတ္ေဆြေကာင္းမ်ိဳးႏွင့္ ျပည့္စံုျခင္းကို ဆိုလိုေၾကာင္း ေတြ႔ႏိုင္သည္။ ပညာသမၸဒါတြင္ ပညာသည္ သာမန္ ဗဟုသုတအသိပညာမ်ိဳး၊ ေတြးေခၚေမွ်ာ္ျမင္မႈမ်ိဳးမွ်ကိုသာ ဆိုလိုျခင္းမဟုတ္ဘဲ ႐ုပ္နာမ္တရားတို႔၏ ျဖစ္ျခင္းပ်က္ျခင္းသေဘာကို ထိုးထြင္းသိျမင္သည့္ ဝိပႆနာပညာမ်ိဳးကို ဆိုလိုေၾကာင္းေတြ႔ရမည္ ျဖစ္သည္။

မ်က္ေမွာက္ဘဝ အက်ိဳးစီးပြားမ်ားကို ျဖစ္ေစႏိုင္သည့္ ဘဝေနထိုင္နည္းမွသည္ ေလာကုတၱရာ ေကာင္းက်ိဳးခ်မ္းသာကို ရရွိေစရန္ ဝိပႆနာတရားပြားမ်ား အားထုတ္ရန္ လမ္းညႊန္သည့္ သုတၱန္ျဖစ္သျဖင့္ လူငယ္တရားစခန္းအတြက္ သင့္ေတာ္မည္ဟု ယူဆေသာေၾကာင့္ ဒီဃဇာဏုသုတ္ကို ေ႐ြးခ်ယ္ခဲ့ျခင္း ျဖစ္သည္။ ဒီဃဇာဏုသုတ္သည္ ေလာကီႏွင့္ ေလာကုတၱရာကို မ်က္ေမွာက္ႏွင့္ တမလြန္ (ဒိ႒ဓမၼိက-သမၸရာယိက) ဟူသည့္ အခ်ိန္ကာလ႐ႈေထာင့္ (temporal aspect) မွ ႐ႈျမင္သည့္ သုတ္ျဖစ္သည္ဟု ဆိုလွ်င္ စတုတၳေျမာက္ ေ႐ြးခ်ယ္ခဲ့သည့္ ေသဒကသုတ္သည္ ေလာကီႏွင့္ ေလာကုတၱရာကို မိမိႏွင့္ သူတပါးဟူသည့္ အတြင္း-အျပင္႐ႈေထာင့္ (spatial aspect) မွ ႐ႈျမင္သည့္ သုတ္ျဖစ္သည္ဟု ဆိုႏိုင္သည္။

ေသဒကသုတ္သည္ ဝါးတိုင္ထိပ္ဖ်ားတြင္ ဂၽြမ္းကစား၍ ကျပေဖ်ာ္ေျဖရသည့္ ဆရာတပည့္ႏွစ္ဦးကို ပံုေဆာင္ကာ ေဟာၾကားထားေသာ သုတ္ျဖစ္သည္။ အႏၲရာယ္ မျဖစ္ေစရန္အတြက္ တဦးကို တဦး လံုၿခံဳေအာင္ ေစာင့္ေရွာက္ၿပီး ကျပၾကရန္ ဆရာက ဆိုသည္။ ထိုအခါ တပည့္က မိမိကိုယ္ မိမိလံုၿခံဳေအာင္ ေစာင့္ေရွာက္၍ ကျပၾကရန္ ဆိုသည္။ ဤအဆိုႏွစ္ရပ္တြင္ ဗုဒၶက တပည့္ျဖစ္သူ၏ အဆိုကို ပို၍ သေဘာက်သည္။ ဗုဒၶဝါဒအရ သူတစ္ပါးကို ကာကြယ္ ေစာင့္ေရွာက္ျခင္းထက္ မိမိကိုယ္ကို အားကိုးျခင္း၊ မိမိကိုယ္ကို လံုၿခံဳေအာင္ ထိန္းသိမ္းျခင္းကို ေလးထားသည္။ မိမိကိုယ္ကို မိမိ လံုၿခံဳေအာင္ ေစာင့္ေရွာက္လွ်င္ သူတပါးကို ေစာင့္ေရွာက္ရာလည္း ေရာက္သည္။ သူတပါးကို ေစာင့္ေရွာက္ရာတြင္လည္း မိမိကိုယ္ မိမိ လံုၿခံဳေအာင္ ေစာင့္ေရွာက္ရာေရာက္သည့္ နည္းမ်ိဳးျဖင့္ ေစာင့္ေရွာက္ရသည္။ သူတပါးကို သည္းခံျခင္း၊ မညႇင္းဆဲျခင္း၊ ေမတၱာထားျခင္း၊ အစဥ္သနားျခင္းတို႔ျဖင့္ ေစာင့္ေရွာက္လွ်င္ မိမိကိုယ္ကို ေစာင့္ေရွာက္ရာလည္း ေရာက္သည္၊ သတိပ႒ာန္တရား ေလးပါးကို ပြားမ်ားျဖင့္ မိမိကို မိမိ ေစာင့္ေရွာက္သူသည္ သူတပါးကို ေစာင့္ေရွာက္ရာလည္း ေရာက္သည္ဟု ေဟာၾကားထားသည္။ တနည္းအားျဖင့္ ေလာကီသေဘာအရ ပတ္ဝန္းက်င္ျဖင့္ ဆက္ဆံရာတြင္ ျဗဟၼစိုရ္တရားေလးပါးကို အေျခခံရသည္။ ေလာကုတၱရာသေဘာအရ မိမိ၏ အားကိုးအားထားအျဖစ္ သတိပ႒ာန္တရားေလးပါးကို ပြားမ်ားအားထုတ္ျခင္းကို အေျခခံရသည္။

တရားအားထုတ္ရာတြင္ ျဖစ္ေစ၊ အျခားေသာ လုပ္ငန္းေဆာင္တာမ်ားကို ေဆာင္႐ြက္ရာတြင္ ျဖစ္ေစ လမ္းေခ်ာ္သြားေစႏိုင္သည့္ အဖ်က္စိတ္မ်ား (destructive thoughts) ဝင္လာတတ္သည္။ မိမိ၏ ရည္မွန္းခ်က္ပန္းတိုင္မွ ေသြဖီသြားေစႏိုင္သည့္ အေတြးမ်ားကို ဖယ္ရွားႏိုင္သည့္ နည္းလမ္းမ်ားကို ဝိတကၠသဏၭာနသုတ္က လမ္းညႊန္ေပးသည္။ (၁) အဖ်က္အေတြးမ်ား ေပၚလာပါက အျပဳသေဘာေဆာင္သည့္ အာ႐ံုမ်ားကို ေျပာင္း၍ ႏွလံုးသြင္းရသည္ (၂) အဖ်က္အေတြးမ်ား၏ အျပစ္ကို စက္ဆုပ္ဖြယ္ျဖစ္လာေအာင္ ဆင္ျခင္ရသည္။ (၃) အဖ်က္အေတြးမ်ားကို ႏွလံုးမသြင္းဘဲ ေနရသည္။ (၄) မရပါက ထိုအဖ်က္အေတြးတို႔ ျဖစ္ေပၚလာရသည့္ အေၾကာင္းရင္းကို ဆင္ျခင္၍ ထိုအေတြးမ်ား တျဖည္းျဖည္း ၿငိမ္ဝပ္သြားေစရန္ အားထုတ္ရသည္။ (၅) မည္သို႔မွ် မရခဲ့လွ်င္ ေနာက္ဆံုးအဆင့္အေနျဖင့္ အံကို ႀကိတ္ကာ မိမိ၏ စိတ္အင္အား (will-power) ကို အသံုးခ်၍ အေတြးဆိုးမ်ားကို ဖယ္ထုတ္ရသည္ဟု နည္းလမ္း ၅-သြယ္ကို ဥပမာမ်ားျဖင့္ ဝိတကၠသဏၭာနသုတ္တြင္ ရွင္းလင္းထားသည္။ ဘဝေအာင္ျမင္မႈအတြက္ IQ ထက္ စိတ္ဓာတ္ႀကံ့ခိုင္မႈ (Grit) က ပို၍ အေရးပါေၾကာင္းကို သုေတသနျပဳရင္း ထင္ေပၚေက်ာ္ၾကားလာခဲ့သည့္ စိတ္ပညာရွင္ Angela Duckworth ၏ “Self-Control in School-Age Children” စာတမ္းတြင္ လမ္းညႊန္ထားသည့္ နည္းလမ္းမ်ားႏွင့္ အေတာ္ေလး နီးစပ္ေနသည္ကို ေတြ႔ရသည္။ မိမိကို မိမိ ေအာင္ျမင္ျခင္းသည္ အျခားေသာ ေအာင္ျမင္မႈမ်ားထက္ ပို၍ အဖိုးထိုက္တန္သျဖင့္၊ ဝိတကၠသဏၭာနသုတ္ကို လူငယ္တို႔ ဖတ္ေစလိုေသာ ဆႏၵျဖင့္ ေ႐ြးခ်ယ္ ျဖစ္ခဲ့ပါသည္။

တရားစခန္းဝင္သည့္ လူငယ္မ်ား သုတၱန္တို႔ႏွင့္ တရင္းတႏွီး မိတ္ေဆြျဖစ္ကာ ဆက္လက္ ဖတ္႐ႈျဖစ္ၾကသလားေတာ့ မသိပါ။ ေတြ႔ဖူး သိဖူး႐ံုမွ် ျဖစ္ခဲ့လွ်င္လည္း အက်ိဳးေတာ့ မနည္းတန္ရာဟု ယူဆမိပါသည္။