ကာလာမသုတ်သည် အယူဝါဒ အမျိုးမျိုးကြားတွင် တွေဝေရှုတ်ထွေးနေသော ကာလာမအမျိုးသားတို့အား “ပွင့်လင်းသောနှလုံးသား” ကို အခြေပြုကာ “ထောက်တည်ရာ သက်သာရာ” ရရှိစေမည့် နည်းလမ်းကို ဟောကြားခဲ့သည့် ဒေသနာ ဖြစ်သည်ဆိုပါက၊ ဤစင်္ကီသုတ်သည် မိမိ၏ အယူဝါဒအား ယုံကြည်မှု လွန်ကဲကာ မာန်တက်နေသော ကာပဋိကလုလင်အား “ပွင့်လင်းသော နှလုံးသား” ကို အခြေပြု၍ “သစ္စာတရားကို ရှာမှီးနိုင်စေရန်” ဟောကြားထားသော ဒေသနာဟု ဆိုနိုင်သည်။ ကာလာမတို့သည် ဝိစိကိစ္ဆာ(ယုံမှားသံသယ) လွှမ်းမိုးနေသည်ဆိုပါက ကာပဋိကလုလင်သည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (မှားယွင်းသောအယူ) လွှမ်းမိုးနေသူ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုရမည်။ ဗုဒ္ဓသည် ကာလာမတို့အား မိမိတို့ကိုယ်တိုင် သိနိုင်သော ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖြည့်ဆည်းရန်, အကုသိုလ်တရားတို့ကို ပယ်စွန့်ရန် နည်းလမ်းများကို ဟောကြားခဲ့သည်။ ယုံကြည်မှု အစွဲကြီးမားသော ကာပဋိကလုလင်ကိုမူကား “သစ္စာစောင့်ခြင်း၊ သစ္စာသိခြင်း၊ သစ္စာဆိုက်ခြင်း” ဟူသော အဆင့်သုံးဆင့်ဖြင့် မှန်ကန်သော ယုံကြည်မှုမှသည် ခိုင်မာသော ယုံကြည်မှု ရရှိနိုင်ပုံကို ဟောကြားထားသည်။ ဤသုတ်နှစ်သုတ်အား နှိုင်းယှဉ်ကာ နာကြားသူ၏ စရိုက်ကိုလိုက်၍ သင့်လျော်သော တရားဒေသနာ ဟောကြား ပြသတော်မူသည့် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ဉာဏ်တော်အားလည်း ကြည်ညိုနိုင်ပေသည်။
ဒေသနာနိဒါန်း
မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ရဟန်းသံဃာများနှင့်အတူ ကောသလတိုင်းအတွင်း ဒေသစာရီလှည့်လည်စဉ် “သြပါသာဒ” အမည်ရသော ဗြာဟ္မဏရွာသို့ ရောက်တော်မူ၍ ထိုရွာ၏မြောက်ဖက် နတ်တို့အားပူဇော်ပသရာ အင်ကြင်းတော၌ သီတင်းသုံး နေတော်မူသည်။ သြပါသာဒရွာကို အပိုင်စားသော စင်္ကီ အမည်ရှိ ဗြာဟ္မဏပုဏ္ဏားသည် တိုင်းတစ်ပါးသား ဗြာဟ္မဏပုဏ္ဏားတို့နှင့်အတူ မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးရာ အင်ကြင်းတောဆီသို့ အတူ သွားရောက် ကြ၏။ မြတ်စွာဘုရားရှင်နှင့် အသက်အရွယ်ကြီးသော ပုဏ္ဏားတို့ ဝမ်းမြောက်ဖွယ်၊ အမှတ်ရဖွယ်စကားတို့ ပြောဆိုနေစဉ် အသက် ၁၆-နှစ်မျှသာရှိသေးသော ကာပဋိက အမည်ရသည့် ဘာရဒွါဇနွယ်ဖွား ပုဏ္ဏားလုလင်ငယ်လေးက စကားကို ကြားဖြတ်၊ ကြားဖြတ်၍ ပြောဆို၏။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က ကာပဋိကလုလင်အား စကားကြားဖြတ်မပြောရန် ဟန့်တားသောအခါ စင်္ကီပုဏ္ဏားက ဤလုလင်သည် ဝေဒကျမ်းသုံးကျမ်းအား တစ်ဖက်ကမ်းခပ် တတ်မြောက်၍ ပညာ၊ ဗဟုသုတရှိသူဖြစ်ပြီး အရှင်ဂေါတမနှင့် စကား ပြောဆိုနိုင်သူဖြစ်၍ မဟန့်တားပါရန် လျှောက်ထားသည်။ လုလင်က “မိမိအား ကြည့်လျှင် မေးခွန်း မေးအံ့” ဟု အကြံရှိသည်ကို သိ၍ ဗုဒ္ဓက ကာပဋိကလုလင်အား စိုက်၍ ကြည့်လေသည်။ ထိုအခါ ကာပဋိကလုလင်က ဤသို့ မေးလျှောက်၏။
အရှင်ဂေါတမ… ဗြာဟ္မဏတို့၏ ရှေးရိုးစဉ်လာဖြစ်သော ဝေဒမန္တန်တို့သည် ဤသို့ ဤသို့ဖြစ်သည်ဟု အစဉ်အဆက် မှတ်သားလာ၍ ပိဋကကျမ်းဂန်နှင့်လည်း ပြည့်စုံပါသည် (ဣတိဟိတိဟပရမ္ပရာယ ပိဋကသမ္ပဒါယ)။ ဗြာဟ္မဏတို့သည် ထိုဝေဒမန္တန်တို့၌ “ဤသည်သာမှန်၏။ အခြားသည် အချည်းအနှီးတည်း” (ဣဒမေ၀ သစ္စံ, မောဃမညန္တိ) ဟု တစ်ထစ်ချ ဆုံးဖြတ်ခြင်းသို့ ရောက်ကြပါ၏။ ဤအရာ၌ အရှင်ဂေါတမသည် မည်သို့ ပြောဆိုလိုပါသနည်း။ (မ-၂-၄၂၇၊ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ၊ ဗြာဟ္မဏဝဂ်၊စင်္ကီသုတ်)
ကာပဋိကလုလင်၏ မေးခွန်းသည် မိမိ အယူဝါဒအပေါ်တွင် အလွန်အထင်ကြီး စွဲလမ်းနေ၍ ပညာမာန်တက်ကာ ဗုဒ္ဓအား စိန်ခေါ်လိုက်သည့် မေးခွန်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ မိမိကိုယ်တိုင် သိမြင်ခြင်း မရှိသော အယူတစ်ခုအပေါ်၌ ယုံကြည် စွဲလမ်းမှု လွန်ကဲ၍၊ မိမိအယူသာ အမှန်၊ အခြားသူတို့၏ အယူသည် အမှားချည်းဟု တဖက်သတ် ဆုံးဖြတ်ချက်ချသော စကားမျိုး (ဧကံသ ဝါဒ - categorical claims) ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။
အခြေအမြစ်ကင်းမဲ့သည့် ယုံကြည်မှုများ
မာန်တက်နေသာ လုလင်အား သူ ယုံကြည်ထားသော တရားသေဝါဒ၏ အခြေအမြစ် ကင်းမဲ့ပုံကို ပေါ်လွင်စေရန် “ကိုယ်တိုင် သိမြင်ခြင်း ရှိမရှိ” ဟူသော အချက်ပေါ်တွင် မူတည်၍ ဗုဒ္ဓက တန်ပြန် မေးခွန်းများ မေး၏။
ဘာရဒွါဇ … ဗြာဟ္မဏတို့တွင် “ငါသည် ဤအကြောင်းကို သိသည်၊ မြင်သည် (အဟမေတံ ဇာနာမိ, အဟမေတံ ပဿာမိ)။ ဤသည်သာမှန်၏။ အခြားသည် အချည်းအနှီးတည်း” ဟုဆိုသည့် တစ်ဦး တစ်ယောက်သော ဗြာဟ္မဏ ရှိပါ၏လော (ဟု ဗုဒ္ဓက ပြန်လည်မေး၏)။ (မ-၂-၄၂၇၊ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ၊ ဗြာဟ္မဏဝဂ်၊စင်္ကီသုတ်)
ဘာရဒွါဇနွယ်ဖွား ကာပဋိကလုလင်က မရှိကြောင်း ဝန်ခံ၏။ ထို့အတူပင် ဆရာအစဉ်အဆက်တွင် လည်းကောင်း၊ ဗြာဟ္မဏတို့၏ လက်ဦးဆရာဖြစ်သော ဝေဒကျမ်းကို စီရင်ပို့ချခဲ့သည့် ရသေ့ကြီးများတွင်လည်းကောင်း ကိုယ်တိုင် သိမြင်၍ ဤသို့ ဧကံသစကား ဆိုခဲ့ကြသူ တစ်ဦး တစ်ယောက်မျှ ရှိပါ၏လောဟု မေးသော် မရှိကြောင်း ဝန်ခံ၏။
ဘာရဒွါဇ … ဗြာဟ္မဏတို့ ပြောဆိုသော စကားသည် ရှေ့ဆုံးလူလည်း မမြင်၊ အလယ်လူလည်း မမြင်၊ နောက်ဆုံးလူလည်း မမြင်သော သူကန်းအစဉ်တန်း (အန္ဓဝေဏီ) နှင့် တူ၏။ ဗြာဟ္မဏတို့၏ ယုံကြည်ခြင်းသည် အခြေအမြစ်ကင်းမဲ့သည့် ယုံကြည်မှု (အမူလိကာ သဒ္ဓါ) မဟုတ်ပါလော။ (မ-၂-၄၂၇၊ မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ၊ ဗြာဟ္မဏဝဂ်၊စင်္ကီသုတ်)
ကိုယ်တိုင် သိမြင်သည်ဟု ဝန်ခံနိုင်ခြင်း မရှိဘဲ အစဉ်အဆက် လက်ဆင့်ကမ်း ပို့ချခဲ့ကြကာ တထစ်ချ ဧကံသစကားဆိုသော ဗြာဟ္မဏတို့၏ ယုံကြည်ခြင်းသည် အခြေအမြစ်ကင်းသော မျက်ကန်းယုံကြည်မှု (Baseless blind faith) ဖြစ်ကြောင်း ဗုဒ္ဓက မိန့်သည်။ ဒီဃနိကာယ်၊ တေဝဇ္ဇသုတ်တွင်လည်း ဗုဒ္ဓက ဗြာဟ္မဏတို့၏ ယုံကြည်မှုအား အလားတူ ဝေဖန်ထားသည်။ ဤစင်္ကီသုတ်တွင် ဗြာဟ္မဏတို့သည် မည်သို့ယုံကြည်၍ မည်သို့သော ဧကံသစကား ဆိုကြောင်း ဖော်ပြထားခြင်း မရှိပါ။ တေဝဇ္ဇသုတ်တွင် ဗြဟ္မာကြီး၏ အပေါင်းအဖော်ဖြစ်ရန် (ဗြဟ္မသဟဗျတာယ) အတွက် အကျင့်လမ်းကြောင်း အမှန်နှင့် စပ်လျဉ်းသည့် ဗြာဟ္မဏတို့၏ ယုံကြည်မှုကို ဝေဖန်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဗြာဟ္မဏဝါဒအရ ဤလောကနှင့် သတ္တဝါများအား မဟာဗြဟ္မာကြီးက ဖန်ဆင်းထားခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ သူတို့၏ နောက်ဆုံးပန်းတိုင်သည် ထိုဖန်ဆင်းရှင် ဗြဟ္မာကြီး စိုးစံရာ ကောင်းကင်ဘုံတွင် ထိုဗြဟ္မာကြီး၏ အပေါင်းအဖော် (ဗြဟ္မသဟဗျ) အဖြစ် ရောက်ရှိရေးပင် ဖြစ်သည်။ ဒီဃနိကာယ် တေဝဇ္ဇသုတ်တွင် ဗြာဟ္မဏများ၊ ရှေးဆရာ အစဉ်အဆက်နှင့် ဝေဒကျမ်းပြု ရသေ့ကြီးများအနက် တစ်ဦး တစ်ယောက်မျှ ထိုဖန်ဆင်းရှင် ဗြဟ္မာကြီးကို ကိုယ်တိုင် မြင်ဖူးခြင်း (သက္ခိဒိဋ္ဌော) ရှိမရှိ မေးခွန်းထုတ်၍၊ ကိုယ်တိုင် မမြင်ဘူးပါပဲလျှက် ထိုဗြဟ္မာကြီးရှိရာ ဘုံသို့ အရောက် ပို့ဆောင်ပေးနိုင်မည့် လမ်းကို ယုံကြည်ပြောဆိုနေကြခြင်းသည် ခိုင်လုံသော သက်သေ အထောက်အထား ကင်းမဲ့သည့် မျက်ကန်းယုံကြည်မှု ဖြစ်ကြောင်း ဗုဒ္ဓက ဝေဖန် ပြထားသည်။
အရှင်ဂေါတမ… ဤအရာ၌ ဗြာဟ္မဏတို့သည် ယုံကြည်မှုဖြင့်သာ ဆည်းကပ်ကြသည် (သဒ္ဓါယေ၀ ပယိရုပသန္တိ) မဟုတ်ပါ၊ ဗြာဟ္မဏတို့သည် တစ်ဆင့်ကြားခြင်း (အနုဿဝ) ဖြင့်လည်း ဆည်းကပ်ကြပါ၏ (ဟု ကာပဋိကလုလင်က ပြန်လည် ချေပသည်)။ (မ-၂-၄၂၈၊ မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ၊ ဗြာဟ္မဏဝဂ်၊စင်္ကီသုတ်)
ဗြာဟ္မဏတို့၏ တထစ်ချ ယုံကြည်ပြောဆိုခြင်းကို ကိုယ်တိုင် သိမြင်မှု မပါသည့် မျက်ကန်းယုံကြည်မှု အဖြစ် ဗုဒ္ဓက ဝေဖန်သောအခါ၊ ယုံကြည်မှု သက်သက်ကြောင့် မဟုတ်ဘဲ၊ တစ်ဆင့်ကြား (အနုဿဝ) ဖြင့် လက်ခံ ယုံကြည်ထားကြကြောင်း ကာပဋိကလုလင်က ပြန်လည်ချေပသည်။ ဤနေရာတွင် တစ်ဆင့်ကြားဟုဆိုသည်မှာ ဆရာအစဉ်အဆက် (ပရမ္ပရာယ) လက်ခံပို့ချလာသော အစဉ်အလာ (tradition) သက်သက်မျှကို ဆိုလိုဟန်မတူပါ။ ဝေဒကျမ်းကို စီရင်သည့် ရသေ့ကြီးများသည် ထိုထို အမှန်တရားတို့ကို ကိုယ်တိုင် သိမြင်ခြင်း မရှိသော်လည်း၊ နတ်ဗြဟ္မာတို့ထံမှ သူတို့ ကြားနာရသည့် သုတိ (Śruti – divine revelation) တို့ကို တဆင့်ပြန်လည် ပို့ချခဲ့သည်ကို ဆိုလိုဟန်ရှိသည်။ ဗြာဟ္မဏဝါဒအရ ဝေဒကျမ်းများသည် လူသားတို့ စီရင်ထားခြင်းမဟုတ်ဘဲ (အပုရိသေယ)၊ ဖန်ဆင်းရှင် ဣဿရ ဗြဟ္မာကြီးထံမှ ကြားနာရသည်ကို (သုတိ) ရသေ့ကြီးများက လူတို့ နားလည်နိုင်မည့် စကားဖြင့် စီရင်ပို့ချခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။
မခိုင်လုံသည့် အကြောင်းရင်းများ
ကာပဋိကလုလင်က ဆရာအစဉ်အဆက် လက်ခံလာသည့် ယုံကြည်မှု သက်သက်ကြောင့်သာမဟုတ်ဘဲ၊ ဗြဟ္မာကြီးထံမှ ကြားနာရသည်ကို အစဉ်အဆက် သင်ယူပို့ချခဲ့သည်ဟူသော အနုဿ၀ (divine revelation and oral tradition) ကြောင့်လည်း တထစ်ချစကား ပြောဆိုရကြောင်း ဆင်ခြေ တက်လာပြန်သည်။ ဤတွင် ဗုဒ္ဓက ဧကံမုချ အမှန်အဖြစ် ပြောဆိုနိုင်ရန် ခိုင်လုံမှု မရှိသော အကြောင်းရင်း ၅-မျိုး ကို ဟောကြားသည်။
ဘာရဒွါဇ… သင်သည် ရှေးဦးစွာ ယုံကြည်မှုသို့ လိုက်ခဲ့ပြီး ယခု တဆင့်ကြားကို ဆိုပြန်၏။ ဘာရဒွါဇ… ဤငါးပါးတို့သည် မျက်မှောက်၌ပင် (အမှန် အမှားဟူသော) အကျိုးနှစ်မျိုးရှိသည်။ အဘယ်ငါးပါးနည်း?
(၁) ယုံကြည်ခြင်း (သဒ္ဓါ)
(၂) နှစ်သက်ခြင်း (ရုစိ)
(၃) တစ်ဆင့်ကြားခြင်း(အနုဿဝ)
(၄) အကြောင်းခြင်းရာကို ကြံစည်ခြင်း (အာကာရပရိဝိတက္က)
(၅) အယူကို စူးစိုက်ဆင်ခြင်၍ နှစ်သက်လက်ခံခြင်း (ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိ) တို့တည်း။
(မ-၂-၄၂၈၊ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ၊ ဗြာဟ္မဏဝဂ်၊စင်္ကီသုတ်)
မှန်ကန်သော အသိပညာရရာ ရကြောင်း အထောက်အထားတို့အား အရှေ့တိုင်းဒဿနစာပေတွင် “ပမာဏ” (source of knowledge) ဟုခေါ်သည်။ ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး၊ အစဉ်အလာတရပ်၊ ကျမ်းဂန်တစ်ခုအား ယုံကြည်မှုကို အခြေခံ၍ ရရှိသော အသိပညာကို သုမယပညာဟု ခေါ်သည်။ အကြောင်းယုတ္တိကို စဉ်းစားဆင်ခြင်ခြင်း၊ စူးစိုက်လေးနက်စွာ စဉ်းစားတွေးခေါ်ခြင်းတို့ဖြင့် ရရှိလာသော အသိပညာကို စိန္တာမယပညာဟု ခေါ်သည်။ အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သော အကြောင်းရင်း ၅-မျိုးကို အခြေခံ၍ သိရှိသော အသိပညာများသည် သုတမယပညာနှင့် စိန္တာမယပညာတို့တွင် အကြုံးဝင်သည်။ ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် သိမြင်ခြင်းမရှိသေးဘဲ သုတမယ၊ စိန္တာမယတို့ဖြင့် ရရှိလာသော အသိအမြင်များသည် မှန်ကောင်း မှန်နိုင်သလို၊ မှားကောင်း မှားနိုင်ပါသည်။ မှန်ကန်သည့်တိုင် ပြည့်စုံသော အသိမျိုး မဟုတ်သေးဘဲ ရှုထောင့်တခုမှ တစိတ်တဒေသ သိမြင်သော အမြင်မျိုး (ဧကင်္ဂဒဿန) ဖြစ်နေတတ်သည်။ ဤသို့သော အမြင်မျိုးကို စွဲကိုင်ကာ “ဤသည်သာ အမှန်၊ ကျန်သည်က အမှား” ဟု အချင်းချင်း ငြင်းခုန်နေကြသူများသည် မျက်မမြင် သူကန်းတို့ ဆင်စမ်း၍ ကိုယ်ထင်ရာပြောကာ ငြင်းခုန်နေကြသည်နှင့် တူကြောင်း ဥဒါန်း နာနာတိတ္ထိယသုတ်တွင် ဟောကြားထားသည် (ဥဒါန-၅၄၊ ပဌမနာနာတိတ္ထိယသုတ်)။
ဘာရဒွါဇ… ကောင်းစွာ ယုံကြည်ထားသော်လည်း အချည်းနှီး အမှားဖြစ်တတ်သည်။ ကောင်းစွာ ယုံကြည်မထားသော်လည်း အဟုတ်အမှန် ဖြစ်တတ်သည်။ […] ကောင်းစွာ စူးစိုက်ဆင်ခြင်၍ နှစ်သက် လက်ခံထားသော်လည်း အချည်းနှီး အမှား ဖြစ်တတ်သည်။ ကောင်းစွာ စူးစိုက်ဆင်ခြင်၍ နှစ်သက် လက်ခံထားခြင်း မရှိသော်လည်း အဟုတ်အမှန် ဖြစ်တတ်သည်။ ဘာရဒွါဇ… အမှန်တရားကို စောင့်ထိန်း၍ ဉာဏ်အမြော်အမြင်ရှိသော ယောကျ်ားသည် ဤအရာ၌ “ဤသည်သာမှန်၏။ အခြားသည် အချည်းအနှီးတည်း” ဟု တဖက်သတ် ဆုံးဖြတ်ရန် (ဧကံသေန နိဋ္ဌံ ဂန္တုံ) မသင့် ။ (မ-၂-၄၂၈၊ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ၊ ဗြာဟ္မဏဝဂ်၊စင်္ကီသုတ်)
သစ္စာစောင့်ခြင်း (သစ္စာနုရက္ခဏာ)
ဤတြင္ ဗုဒၶက ယံုၾကည္မႈ သဒၶါတရား၊ ေရွး႐ိုးစဥ္လာ အေတြးအေခၚမ်ား၊ စာေပက်မ္းဂန္မ်ားႏွင့္ စဉ်းစားဆင်ခြင်မှုတို့သည် မှန်ကန်သည့် အသိဉာဏ်ရကြောင်း အခြေခံ အကြောင်းရင်းများ (source of knowledge) မဟုတ်ဟု ငြင်းပယ်နေခြင်း မဟုတ်။ “ဤသည်သာ အမှန်၊ ကျန်သည်က အမှား” ဟု တရားသေ တထစ်ချ ဆုံးဖြတ်ချက် ချနိုင်ရန်အတွက် ခိုင်လုံသော ပမာဏများ မဟုတ်သည်ကိုသာ ဝေဖန်ထောက်ပြနေခြင်း ဖြစ်သည်။ အယူဝါဒတခု အဆိုတရပ်ကို နှစ်သက် ယုံကြည်ကောင်း ယုံကြည်နိုင်သည်။ မိရိုးဖလာ အစဉ်အလာတရပ်ကို လိုက်နာကျင့်သုံးကောင်း ကျင့်သုံးနိုင်သည်။ ကျမ်းဂန်စာပေတို့ကို ကိုးကားပြောဆိုကောင်း ပြောဆိုနိုင်သည်။ အကြောင်းအရာ တရပ်ပေါ်တွင် လေးနက်စွာ စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ မိမိတို့ ယုံကြည်သည့်အတိုင်း သုံးသပ်ပြောဆိုကောင်း ပြောဆိုနိုင်သည်။ သို့သော် ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက် သိမြင်ခြင်း မရှိသေးဘဲ၊ မိမိ နှစ်သက်ယုံကြည်သည်သာ အမှန်၊ မိမိတို့၏ အစဉ်အလာ လက်ခံထားသည့်တို့ကသာ အမှန်၊ မိမိတို့ စဉ်စား ဆင်ခြင်ထားသည်ကသာ အမှန်၊ မိမိတို့၏ ကျမ်းဂန်စာပေတို့ကသာ အမှန်ဟု လှေနံဓားထစ် တဖက်သတ် ဆုံးဖြတ်ချက် ချလိုက်လျှင်မူ၊ အသိဉာဏ်သဘောပါစေကာမူ စွဲလမ်းယုံကြည်မှု ဥပါဒါန်သာ ဖြစ်သည် (မ-၃-၂၈၊ မဇ္ဈိမနိကာယ၊ ဥပရိပဏ္ဏာသ၊ ဒေဝဒဟဝဂ်၊ ပဉ္စတ္တယသုတ်)။ “ဤသည်သာ အမှန်” ဟု သုံးသပ် စွဲလမ်း ဆုပ်ကိုင်၍ မိမိကိုယ်ကို နှောင်ဖွဲ့ထားခြင်း (ဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသကာယဂန္ထ) ဟုလည်း ခေါ်သည်။ မိမိကိုယ် မိမိ ထိုယုံကြည်ချက်၊ ထိုအတွေးအခေါ်၊ ထိုအစဉ်အလာတွင် လှောင်ပိတ် အကျဉ်းချလိုက်ရာ ရောက်သည်။ ကိုယ်တိုင် သိမြင်ခြင်း မရှိသေးသည့် အရာတို့တွင် လှေနံဓားထစ် တဖက်သတ် ဆုံးဖြတ်ခြင်းမပြုသေးပါက အမှန်တရားအတွက် မိမိ၏ နှလုံးသားကို ဖွင့်လှစ်ထားရာ ရောက်သည်။ အမှန်တရားကို စောင့်ထိန်းရာ ရောက်သည်။ သစ္စာစောင့်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု စင်္ကီသုတ်တွင် ဟောကြားထားသည်။
ဘာရဒွါဇ… ယောက်ျားအား ယုံကြည်ခြင်းဖြစ်သော်လည်း “ဤသည်သာမှန်၏။ အခြားသည် အချည်းအနှီးတည်း” (ဣဒမေ၀ သစ္စံ, မောဃမညန္တိ) ဟု တစ်ဖက်သတ် ဆုံးဖြတ်ခြင်းသို့ မရောက်။ “ငါသည် ဤသို့ ယုံကြည်၏” ဟုသာ ပြောဆို၍ သစ္စာစောင့်၏။ […] ကောင်းစွာ စူးစိုက်ဆင်ခြင်၍ နှစ်သက်လက်ခံထားသော်လည်း “ဤသည်သာမှန်၏။ အခြားသည် အချည်းအနှီးတည်း” ဟု တဖက်သတ် ဆုံးဖြတ်ခြင်းသို့ မရောက်။ “ငါသည် ဤသို့ ကောင်းစွာ စူးစိုက်ဆင်ခြင်၍ နှစ်သက်လက်ခံထား၏” ဟုသာ ပြောဆို၍ သစ္စာစောင့်၏။ ဘာရဒွါဇ… ဤမျှဖြင့် ငါတို့သည် သစ္စာစောင့်ခြင်း (သစ္စာနုရက္ခဏာ) ကို သတ်မှတ်၏။ သို့သော် သစ္စာကို လျော်စွာသိမြင်ခြင်း (သစ္စာနုဗောဓာ) ကား မဖြစ်သေးပေ။(မ-၂-၄၂၈၊ မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ၊ ဗြာဟ္မဏဝဂ်၊ စင်္ကီသုတ်)
သို့သော် ပွင့်လင်းသော နှလုံးသား ထားရှိခြင်း (သို့မဟုတ်) သစ္စာစောင့်ခြင်းသည် ခရီးဆုံးပန်းတိုင် မဟုတ်။ သစ္စာတရား ရှာပုံတော်ခရီး၏ ပထမအစ ခြေလှမ်းသာ ဖြစ်သည်။ စင်္ကီသုတ်တွင် (၁) သစ္စာစောင့်ခြင်း (သစ္စာနုရက္ခဏယ)၊ (၂) သစ္စာသိခြင်း (သစ္စာနုဗောဓာ)၊ (၃) သစ္စာဆိုက်ခြင်း (သစ္စာနုပ္ပတ္တိ) ဟု အဆင့်သုံးဆင့် ဟောကြားထားရာ ဒုတိယအဆင့်ဖြစ်သော သစ္စာသိခြင်းကို ဆက်လက်ဟောကြားရန် လမ်းဖွင့်ပေးလိုက်သည်။
အကြောင်းခိုင်လုံသည့် ယုံကြည်မှု
စိစစ်ဝေဖန်မှု ကင်းမဲ့သော ယုံကြည်မှုသည် အခြေအမြစ် ကင်းမဲ့သော မျက်ကန်းယုံကြည်မှု ဖြစ်သည်။ အကြောင်းယုတ္တိကို စူးစမ်းဆင်ခြင်ကာ စဉ်းစားတွေးခေါ်ထားသော ယုံကြည်မှု (rational faith) သည်လည်း ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက် သိမြင်မှု ကင်းမဲ့နေသေးပါက မိမိယုံကြည်ထားသည့်အတိုင်း မှန်ကန်ခြင်း ရှိနိုင်သလို၊ မှားယွင်းကောင်း မှားယွင်းနိုင်သေးသည်။ သို့သော် မည်သည့်အရာကိုမျှ ဆုံးဖြတ်ချက်မချနိုင်ဘဲ မယုံကြည်မှု ကင်းမဲ့ကာ အရာရာကို တွေဝေနေပါက အမှန်တရားကို ရှာဖွေရန် ထက်သန်သည့် အားထုတ်မှု (အာရဒ္ဓဝီရိယ) ပြုနိုင်လိမ့်မည် မဟုတ်။ သိပ္ပံပညာရပ်ဆိုင်ရာ စမ်းသပ်မှုများ၌ ပင်လျှင် ထိုက်သင့်သော ယုံကြည်မှုရှိမှသာ ထက်သန်စွာ စူးစမ်းရှာဖွေမှု ဖြစ်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ယုံကြည်ချက် ရှိမှသာလျှင် စိတ်အား ထက်သန်ခြင်း၊ ဇွဲလုံ့လရှိခြင်း၊ တာဝန်မဲ့ မနေခြင်း (ထာမဝါ ဒဠှပရက္ကမော အနိက္ခိတ္တဓုရော) ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဟောကြားထားသည် (သံ-၅-၅၂၀၊ ဣန္ဒြိယသံယုတ်၊ ဇရာဝဂ်၊ အာပဏသုတ်)။ သဒ္ဓါတရားသည် ယုံကြည်ထိုက်သော အရာတို့အပေါ်တွင် ကြည်ညိုခြင်း (ပသာဒ) သဘောရှိသည်။ တွေဝေခြင်းစသည့် စိတ်၏ အညစ်အကြေးများကို အနယ်ထိုင်စေ၍ ကြည်လင်စေခြင်း (သမ္ပသာဒနီယ) သဘောရှိသည်။ တွေဝေခြင်းကင်းစွာဖြင့် “ဤသို့ ဖြစ်၏” ဟု ကိုယ်တိုင်သိမြင်သကဲ့သို့ သက်ဝင် ဆုံးဖြတ်နိုင်ခြင်း (သြကပ္ပန) သဘောရှိသည်။ သံလျက်ဓားကို ကိုင်ကာ ငါးလိပ်မကန်းတို့ ပေါသော မြစ်ရေသို့ စိတ်မတွန့်ဆုတ်ဘဲ ရဲဝံ့စွာ စိတ်ချယုံကြည်စွာ ဆင်းသက်ဝံ့သော သူရဲကောင်းကဲ့သို့ ကောင်းသောအမှုတို့ စွမ်းဆောင်ရန် ရှေ့သို့ တိုးခြင်း ပြေးဝင်ခြင်း (သမ္ပက္ခန္ဒန) သဘောရှိသည်။ ဒါနပြုခြင်း၊ သီလ ဆောက်တည်ခြင်း၊ ဘာဝနာ ပွားများခြင်းစသည့် ကုသိုလ်တရားတို့ ပြုရာတွင် သဒ္ဓါသည် ရှေ့ပြေး (သဒ္ဓါ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ ပုရေစာရိကာ) ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ခြင်း သဒ္ဓါ၏ သဘောကို အဋ္ဌသာလိနီ အဋ္ဌကထာက ဖွင့်ပြသည်။ ထို့ကြောင့် အခြေအမြစ်ကင်းမဲ့သော မျက်ကန်း ယုံကြည်မှုမျိုး (အမူလကသဒ္ဓါ) ကို စွန့်ပယ်ရမည်ဆိုသော်လည်း၊ သေချာစွာ စူးစမ်းလေ့လာ၍ ယုံကြည်ထိုက်သည်ကို ဆုံးဖြတ် သက်ဝင်နိုင်သည့် ယုံကြည်မှုမျိုး (သြကပ္ပနသဒ္ဓါ) ကိုကား တည်ဆောက်ယူရန် လိုအပ်သည်။
ဆရာကောင်း ရှာဖွေခြင်း
တခါက သာလရွာမှ ဗြာဟ္မဏတို့အား “သင်တို့တွင် အကြောင်းခိုင်လုံသည့် ယုံကြည်မှုကို ရစေနိုင်လောက်သည့် ဆရာကောင်း တစ်ဦးဦး ရှိပါ၏လော” ဟု ဗုဒ္ဓမြတ်စွာက မေးဖူးသည်။ မရှိကြောင်းသေး ဖြေကြားကြသောအခါတွင် ဆရာကောင်း မရှိပါက ဧကန်မုချ အကျိုးရှိသည့် (အပဏ္ဏက Infallible) တရားကို လိုက်နာကျင့်သုံးသင့်ကြောင်း ဟောကြားသည် (မ-၂-၉၂၊ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ၊ ဂဟပတိဝဂ်၊ အပဏ္ဏကသုတ်)။ အလားတူပင် ယုံကြည်မှု ရေရေရာရာ မရှိဘဲ တွေဝေနေသော ကာလာမ မျိုးနွယ်တို့ကိုလည်း မိမိကိုယ်တိုင် ဆုံးဖြတ်နိုင်သည့် ဧကန်မုချ ထောက်တည်ရာ သက်သာရာ ရစေနိုင်မည့် အကြောင်းတရား လေးပါးကို ဟောကြားထားသည်။ ဤစင်္ကီသုတ်မှ ကာပဋိကလုလင်မှာမူ မျက်ကန်း ယုံကြည်မှုဖြင့် တရားသေ ဝါဒကို ကိုင်စွဲထားသူ ဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓက ကာပဋိကလုလင်အား ဆရာအကူအညီ မလိုဘဲ မိမိကိုယ်တိုင် ဆုံးဖြတ်နိုင်သည့် တရားမျိုး ဟောကြားခြင်း မပြုတော့ဘဲ၊ ယုံကြည်ထိုက်သည့် ဆရာမျိုးကို ကိုယ်တိုင် စူးစမ်းလေ့လာကာ ရှာဖွေသင့်ကြောင်း ဟောကြားသည်။
ဘာရဒွါဇ… တစ်ခုသော ရွာ, နိဂုံးကို အမှီပြု၍ သီတင်းသုံးနေသော ရဟန်းသည်ရှိ၏။ သူကြွယ်သည်လည်းကောင်း, သူကြွယ်၏သားသည်လည်းကောင်း ထိုရဟန်းထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ရဟန်း၏ လောဘ ဖြစ်ဖွယ်ရာ တရား, ဒေါသ ဖြစ်ဖွယ်ရာ တရား, မောဟ ဖြစ်ဖွယ်ရာ တရားတို့၌ စူးစမ်းလေ့လာ၏ (သမန္နေသတိ)။ စူးစမ်း လေ့လာသည်ရှိသော် “လောဘ (ဒေါသ, မောဟ) လွှမ်းမိုး ဖိစိးခံရသူသည် မိမိ မသိဘဲလျက်လည်း သိသည်ဟု ဆိုရာ၏။ မမြင်ဘဲလျက်လည်း မြင်သည်ဟု ဆိုရာ၏။ ရှည်မြင့်စွာ အကျိုးမဲ့ ဆင်းရဲစေမည့် အရာကိုလည်း သူတစ်ပါးတို့အား ဆောက်တည်စေရာ၏။ […] ဤအရှင်၏ ကိုယ်အမူအရာ, နှုတ်အမူအရာသည် လောဘ (ဒေါသ, မောဟ) ကင်းသူ၏ ကိုယ်အမူအရာ, နှုတ်အမူအရာမျိုးဖြစ်သည်။ ဤအရှင် ဟောကြားသော တရားတော်တို့သည် နက်နဲ၏။ မြင်နိုင်ခဲ၏။ ထိုးထွင်း၍ သိနိုင်ခဲ၏။ ငြိမ်သက်၏။ မွန်မြတ်၏။ ကြံစည်၍ မရနိုင်။ သိမ်မွေ့၏။ ပညာရှိတို့သာ သိအပ်၏။ ထိုတရားမျိုးအား လောဘ (ဒေါသ, မောဟ) ရှိသူတို့ ဟောကြားရန် မဖြစ်နိုင်” ဟု သိမြင်၏။ (မ-၂-၄၃၀၊ မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ၊ ဗြာဟ္မဏဝဂ်၊ စင်္ကီသုတ်)
အထက်ပါစာပိုဒ်တွင် ဖော်ပြထားသည့် “ရဟန်း” ဆိုသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားကိုပင် ရည်ညွှန်းကြောင်း အဋ္ဌကထာဆရာက မှတ်ချက်ပေးထားသည်။ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားသည် အခြားဘာသာတရားများတွင်ကဲ့သို့ ဖန်ဆင်းရှင် ဣဿရဘုရား၊ ထာဝရဘုရားမျိုး မဟုတ်။ ထိုဣဿရဘုရားရှင်က လူသားအဖြစ် ဝင်စားသော အဝတာရဘုရားမျိုးလည်း မဟုတ်။ ထိုဣဿရဘုရားရှင်၏ သတင်းစကားကို လူသားတို့အား တဆင့်ပြန်လည် ဟောကြားပေးသည့် တမန်တော်လည်း မဟုတ်။ ဗုဒ္ဓသည် မိမိ ကိုယ်တိုင် ထိုးထွင်း သိမြင်သည့် သစ္စာတရားကို လူသားတို့အား နည်းလမ်းပြသပေးသည့် ဆရာတစ်ဦး (သတ္ထာ) ဖြစ်သည်။ အချို့သော သုတ္တန်များတွင် ဗုဒ္ဓက မိမိကိုယ်မိမိ မိတ်ဆွေကောင်း (ကလျာဏမိတ္တ) တစ်ဦးအဖြစ် ရည်ညွှန်း သုံးစွဲလေ့ရှိသည်။
မိတ်ဆွေကောင်း၊ ဆရာကောင်းကို ဆည်းကပ်ရာတွင် မျက်ကန်း ယုံကြည်မှုမျိုးဖြင့် ဆည်းကပ်ရသည်ကား မဟုတ်။ အသိဉာဏ်မပါသော ယုံကြည်မှုသည် မယုံကြည်သင့်သည်ကို ယုံကြည်မိတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် အကြောင်းခိုင်လုံသော ယုံကြည်မှု ဖြစ်စေရန် မိမိတို့ ကိုယ်တိုင် သိရှိနိုင်သည့် နည်းလမ်းများဖြင့် စမ်းသပ်စစ်ဆေးရသည်။ စူးစမ်းလေ့လာရသည်။ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာကိုပင် “သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရား ဟုတ် မဟုတ်” သိရန် စူးစမ်းလေ့လာမှုပြုသင့်ကြောင်း (တထာဂတေ သမ္မန္နေသနာ ကာတဗ္ဗာ - “သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝါ နော ဝါ” ဣတိ ဝိညာဏာယာ) မဇ္ဈိမနိကာယ် ဝီမံသကသုတ်တွင် ဟောကြားထားသည်။ သို့သော် သူတပါး၏ စိတ်ကို သိနိုင်သည့် စေတောပရိယာယဉာဏ်မျိုး မရှိသောသူအတွက် မည်သို့ သိနိုင်မည်နည်း။ မျက်စိဖြင့် မြင်နိုင် နားဖြင့် ကြားနိုင်သည့် (စက္ခုသောတဝိညေယျ) ကိုယ်အမူအကျင့် (ကာယသမာစာရ) နှုတ်အမူအကျင့် (ဝစီသမာစာရ) တို့ကို စူးစမ်းလေ့လာနိုင်ကြောင်း ဝီမံသကသုတ်တွင် နည်းလမ်းညွှန်ပြထားသည်။ ဝီမံသကသုတ်၏ အကျဉ်းချုပ်မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
(၁) မြင်အပ် ကြားအပ်သော ညစ်နွမ်းသည့် အကျင့်တို့ ရှိ မရှိ။
(၂) မြင်အပ် ကြားအပ်သော ရောပြွမ်းနေသည့် အကျင့်တို့ ရှိ မရှိ။
(၃) မြင်အပ် ကြားအပ်သော ဖြူစင်သည့် အကျင့်တို့ ရှိ မရှိ။
(၄) ထိုသို့ ဖြူစင်သည့် ကုသိုလ်တရားတို့သည် အချိန် ကြာမြင့်စွာ ပြည့်စုံနေသလော၊ တခဏတာသာ ပြည့်စုံသလော။
(၅) ကျော်ကြားခြင်း၊ အခြွေအရံများခြင်းကြောင့် အချို့သော အပြစ်များသည် ထင်ရှားလာသလော။
(၆) ထိုသို့သော ဖြူစင်သည့် အကျင့်များသည် ကြောက်ရွံ့ခြင်းကင်းလျှက် ရှောင်ကြဉ်သည် ဖြစ်သလော၊ ကြောက်ရွံ့သဖြင့် ရှောင်ကြဉ်သည် လော ရာဂကင်းသည်ဖြစ်၍ ကာမဂုဏ်ကို မမှီဝဲခြင်းလော။
(၇) တဦးတည်း နေစဉ်၌ဖြစ်စေ၊ အများသံဃာနှင့် နေစဉ်၌ ဖြစ်စေ မိမိ၏ ကောင်းသော အကျင့်ဂုဏ်ကို အကြောင်းပြုကာ တပည့်ကောင်းဆိုး အမျိုးမျိုးတို့အား မထေမဲ့မြင် ပြုသလော။ (တန်းတူ တသမတ်တည်း သဘောထားသလော) စသဖြင့် မိမိကိုယ်တိုင် စုံစမ်းလေ့လာရသည်။
(၈) ထိုသို့ မိမိကိုယ်တိုင် စုံစမ်းပြီးနောက် အထက်ပါ အချက်များအား မြတ်စွာဘုရားကိုပင် တိုက်ရိုက် မေးမြန်း၍ ထပ်မံ စုံစမ်းရန် ဟောကြားထားသည်။
မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ပရိနိဗ္ဗာန် စံဝင်သွားပြီဖြစ်သဖြင့် ယခုအခါတွင် ဤသို့ စူးစမ်းလေ့လာ၍ မဖြစ်နိုင်တော့ပါ။ သို့သော် ပိဋကတ်စာပေများတွင် တွေ့ရသည့် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ပြုမူ ပြောဆို နေထိုင်ပုံတို့ကို ဤစံတို့ဖြင့် ဆန်းစစ်ဝေဖန်နိုင်ပါသည်။ အလားတူပင် ရဟန္တာ၊ သူတော်ကောင်း ဟုတ်-မဟုတ် အကဲခတ်နိုင်ရန်အတွက် ကိုယ်ကျင့်သီလ၊ စိတ်ဓာတ်ရင့်ကျက်ခိုင်မာမှု၊ အသိပညာတို့ကို စူးစမ်းလေ့လာသည့် နည်းလမ်းများကို အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် စတုက္ကနိပါတ် ဌာနသုတ်၊ သံယုတ္တနိကာယ် သတ္တဇဋိလသုတ် စသည်တို့တွင်လည်း ဟောကြားထားပါသည်။ ယင်းသုတ္တန်တို့တွင် ဟောကြားထားသော နည်းလမ်းများကို အသုံးချကာ ဆည်းကပ် အားကိုးထိုက်သော ဆရာကောင်း ဟုတ် မဟုတ် စုံစမ်းလေ့လာနိုင်ပါသည်။
ဤသို့ သေချာစွာ စုံစမ်း စိစစ်ပြီးသောအခါမှသာ ထိုဆရာ (မြတ်စွာဘုရား) ထံတွင် တရားနာရန် ချဉ်းကပ်ထိုက်သည် (သတ္ထာရံ အရဟတိ သာဝကော ဥပသင်္ကမိတုံ ဓမ္မဿဝနာယ) ဟု ဝီမံသကသုတ်တွင် ဆက်လက် ဟောကြားထားသည်။ တပည့်သာဝကသည် ထိုသို့သော ဆရာမျိုးထံတွင် တရားကို နာကြားပြီးသောအခါ အချို့သောတရားတို့ကို ကိုယ်တိုင် ထိုးထွင်းဉာဏ်ဖြင့် သိ၍ တရားတို့၌ ဆုံးဖြတ်နိုင်၏ (တသ္မိံ အဘိညာယ ဣဓေကစ္စံ ဓမ္မံ ဓမ္မေသု နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတိ)။ ထိုအခါတွင် “မြတ်စွာဘုရားသည် သစ္စာတရားကို ကိုယ်တော်တိုင် မှန်စွာ သိတော်မူသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်ပါ၏။ တရားတော်သည် မြတ်စွာဘုရား ကောင်းစွာ ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်ဖြစ်ပါ၏။ သံဃာတော်သည် ကောင်းစွာ ကျင့်တော်မူကြသော သံဃာတော် ဖြစ်ပါ၏ (သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ၊ သွာက္ခာတော ဘဂဝတာ ဓမ္မော၊ သုပ္ပဋိပ္ပန္နော သံဃော) ဟု၍ ဆရာမြတ်စွာဘုရားအား ကြည်ညိုခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ထိုသို့သော ယုံကြည်ခြင်းမျိုးသည် အကြောင်းခိုင်လုံသော ဉာဏ်အမြင်ကို အရင်းခံသော ယုံကြည်မှု (အာကာရဝတီ သဒ္ဓါ ဒဿနမူလိကာ) ဖြစ်သည်။ လောကတွင် မည်သူ တစုံတဦးကမျှ ပယ်ရှား၍ မရနိုင်အောင် ခိုင်မြဲသော သဒ္ဓါ ဖြစ်သည်။ ဝီမံသကသုတ်အဋ္ဌကထာက “ဒဿနမူလိကာ” ဆိုသည်မှာ သစ္စာကို ထိုးထွင်းသိမြင်သည့် သောတာပတ္တိမဂ် ဉာဏ်အမြင်ကို အရင်းခံခြင်းကို ဆိုလိုကြောင်း ဖွင့်ပြထားသည်။ မတုန်မလှုပ်သော သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း (အဝေစ္စပသာဒ) ဟုလည်း ခေါ်သည်။
သောတာပတ္တိ ဉာဏ်အမြင်ကို ရရှိနိုင်ရန်အတွက် (၁) သူတော်ကောင်းအား မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်း (သပ္ပုရိသသံသေဝ) နှင့် (၂) သူတော်ကောင်းတရား နာကြားခြင်း (သဒ္ဓမ္မဿဝန) ဟူသည့် ပြင်ပအကြောင်းတရား နှစ်ပါး၊ (၃) သင့်လျော် မှန်ကန်သော နှလုံးသွင်းမှု ရှိခြင်း (ယောနိသောမနသိကာရ) နှင့် (၄) တရားနှင့် လျော်သော အကျင့်တရားကို ကျင့်ခြင်း (ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိ) ဟူသည့် မိမိနှင့် ဆိုင်သောအကြောင်း နှစ်ပါးတို့ လိုအပ်သည်။ ထိုလေးချက်အား သောတာပန်ဖြစ်ရန် အင်္ဂါလေးပါး (သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ) ဟူ၍ သုတ္တန်ဒေသနာတို့တွင် ဟောကြားလေ့ရှိသည်။ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားနှင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓ တို့မှအပ ကြွင်းသောပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဆရာသမားထံမှ သစ္စာတရား နာကြားရခြင်း (ပရတော ဃောသော) ဟူသော ပြင်ပ အကြောင်းတရား မရရှိဘဲ မိမိတို့ အလိုအလျောက် သစ္စာတရားကို ထိုးထွင်းသိနိုင်စွမ်း မရှိပါ။ ပညာအရာတွင် ဧတဒဂ်ရတော်မူသော အရှင်သာရိပုတ္တရာသည်လည်း အရှင်အဿဇိမထေရ်ထံမှ တရားနာကြားရခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ သစ္စာတရားကို ထိုးထွင်းသိရသည်။ ထို့ကြောင့် မှန်ကန်သော ယုံကြည်သက်ဝင်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည့် ဆရာကောင်း ရှာဖွေခြင်းသည် ဉာဏ်အမြင်ကို အရင်းခံသည့် ယုံကြည်မှု တည်ဆောက်နိုင်ရန် အတွက် လိုအပ်ချက် လမ်းစဖြစ်သည်ဟုလည်း ဆိုနိုင်ပါသည်။
သစ္စာကို လျော်စွာသိမြင်ခြင်း (သစ္စာနုဗောဓာ)
မျက်ကန်းယုံကြည်မှု မဟုတ်ဘဲ စူးစမ်းလေ့လာပြီးမှ ဆရာတင်ထိုက်သည်ဟု ဆုံးဖြတ် သက်ဝင်နိုင်သော ယုံကြည်မှုမျိုး ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါတွင် ထိုယုံကြည်မှု သဒ္ဓါတရားကို အရင်းပြုကာ အဆင့် ၁၂-ဆင့်ကို လိုက်နာကျင့်ကြံခြင်းဖြင့် သစ္စာသိခြင်း (သစ္စာနုဗောဓာ) ဖြစ်ပေါ်ကြောင်း စင်္ကီသုတ်တွင် ဟောကြားထားသည်။ ဤအဆင့် ၁၂-ဆင့်ကို မဇ္ဈိမနိကာယ် ကိဋာဂီရိသုတ်တွင်လည်း အဆင့်ဆင့်သော သိက္ခာစဉ်၊ လုပ်ငန်းစဉ်၊ ကျင့်စဉ် (အနုပုဗ္ဗသိက္ခာ အနုပုဗ္ဗကိရိယာ အနုပုဗ္ဗပဋိပဒါ) ဟူသော အမည်ဖြင့် ဟောကြားထားပါသည်။
ထိုသို့အားဖြင့် ထိုရဟန်းသည် (လောဘ, ဒေါသ) မောဟတရားတို့မှ အထူးစင်ကြယ်သည်ကို စူးစမ်းသိမြင်သောအခါ၊ ထိုရဟန်း၌ ယုံကြည်မှု (သဒ္ဓါ) ဖြစ်ပေါ်သည်။
(၁) ယုံကြည်မှုရှိသူသည် ချဉ်းကပ်၏ (ဥပသင်္ကမတိ)။
(၂) ချဉ်းကပ်သူသည် ရိုသေစွာ ဆည်းကပ်၏ (ပယိရုပါသတိ)။
(၃) ရိုသေစွာ ဆည်းကပ်သူသည် နားစိုက်ထောင်၏ (သောတံ သြဒဟတိ)။
(၄) နားစိုက်ထောင်သူသည် တရား နာကြား၏ (ဓမ္မံ သုဏာတိ)။
(၅) တရားနာကြားသူသည် တရားကို မှတ်သားဆောင်ယူ၏ (ဓမ္မံ ဓာရေတိ)။
(၆) မှတ်သားဆောင်ယူထားသော တရား၏ အနက်သဘောကို လေ့လာဆင်ခြင်၏ (အတ္ထံ ဥပပရိက္ခတိ)။
(၇) အနက်သဘောကို လေ့လာဆင်ခြင်သူသည် တရားကို စူးစိုက်ဆင်ခြင်၍ နှစ်သက်လက်ခံ၏ (ဓမ္မာ နိဇ္ဈာနံ ခမန္တိ)။
(၈) တရားကို စူးစိုက်ဆင်ခြင်၍ နှစ်သက်လက်ခံသူသည် အလိုဆန္ဒဖြစ်ပေါ်၏ (ဆန္ဒံ ဇယတိ)။
(၉) အလိုဆန္ဒဖြစ်ပေါ်သူသည် အားထုတ်၏ (ဥဿဟတိ)။
(၁၀) အားထုတ်၍ နှိုင်းချိန်ခြင်း ဖြစ်သည် (တုလေတိ)။
(၁၁) နှိုင်းချိန်သည်ဖြစ်၍ အပူတပြင်း အားထုတ်၏ (ပဒဟတိ)။
(၁၂) အပူတပြင်း အားထုတ်သည်ဖြစ်၍ ကိုယ်ဖြင့် မြတ်သော သစ္စာတရားအား မျက်မှောက်ပြု၏။ ပညာဖြင့်လည်း ထိုးထွင်း သိမြင်၏ (ပဟိတတ္တော သမာနော ကာယေန စေ၀ ပရမံသစ္စံ သစ္ဆိကရောတိ ပညာယ စ နံ အတိဝိဇ္ဈပဿတိ)။
ဘာရဒွါဇ… ဤမျှဖြင့် သစ္စာကို လျော်စွာသိမြင်၏။ သစ္စာကို ထိုးထွင်းသိမြင်၏။ ဤမျှဖြင့် ငါတို့သည် သစ္စာသိခြင်း (သစ္စာနုဗောဓာ) ကို သတ်မှတ်၏။ သို့သော် သစ္စာဆိုက်ခြင်း (သစ္စာနုပတ္တိ) သည်ကား မဖြစ်သေး။ (မ-၂-၄၃၂၊ မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ၊ ဗြာဟ္မဏဝဂ်၊ စင်္ကီသုတ်)
မှန်ကန်သော ယုံကြည်မှုဖြစ်ပါက သူတော်ကောင်း ဆရာထံသို့ သွားရောက်ကာ ရိုသေစွာ ဆည်းကပ်မှီဝဲသည်။ ထိုသူတော်ကောင်းထံမှ တရားဓမ္မကို နာကြားလိုစိတ် ဖြစ်သည်။ စိတ်စိုက်၍လည်း တရားဓမ္မကို နာကြား မှတ်သားသည်။ ဤသို့ဖြင့် သူတော်ကောင်းအား မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်း (သပ္ပုရိသသံသေဝ) နှင့် သူတော်ကောင်းတရား နာကြားခြင်း (သဒ္ဓမ္မဿဝန) ဟူသော အင်္ဂါ နှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံပါသည်။
ဆရာသမားအား မှီဝဲဆည်းကပ်၍ အဆုံးအမကို နားယူသူသည် သစ္စာတရား၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တရား စသည်တို့ကို နာယူ မှတ်သားရသဖြင့် သုတမယပညာ တိုးပွားသည် (သုဿူသာ သုတဝဒ္ဓနံ)။ ထိုသုတမယဉာဏ်ဖြင့် မကောင်းမှုကို ပယ်စွန့်ပြီး၊ ကောင်းမှုကို ပွားများရန်အတွက် လိုအပ်သော အကောင်းအဆိုး၊ အကြောင်းအကျိုးကို ခွဲခြားသိမြင်သည့် အသိပညာ တိုးပွားသည် (သုတံ ပညာယ ဝဒ္ဓနံ)။ ထိုသုတမယဉာဏ်ကို အရင်းခံ၍ ကြားနာရသည်ကို အစဉ်လျောက်ကာ (သောတာနုသာရေန) တရား၏ အနက်သဘောကို စူးစမ်းဆင်ခြင်သည် (အတ္ထံ ဥပပရိက္ခတိ)။ ထိုသို့ အနက်သဘောကို သိမြင်သည်ရှိသော် ထိုထက်ပို၍ အခြေခံကျသော အကြောင်းဓမ္မနှင့် ဖြစ်မြဲ ဓမ္မတာ သဘောတရားတို့ကို စူးစိုက်ဆင်ခြင်ကာ သိမြင်လက်ခံသည် (ဓမ္မာ နိဇ္ဈာနံ ခမန္တိ)။ သုတမယဉာဏ်မှသည် စိန္တာမယဉာဏ်သို့ တိုးတက်သိမြင်သည်။ ဤအဆင့်အထိအား သိသင့် သိထိုက်သည်တို့ကို ပိုင်းခြားသိမြင်ခြင်း (ဉာတပရိညာ) ဟုလည်း ခေါ်သည်။
အနက်ကို သိမြင်သည်၊ ဓမ္မကို သိမြင်သည်ရှိသော် (အတ္ထမညာယ ဓမ္မမညာယ) တရားနှင့်လျော်ညီသော အကျင့်တရား (ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိ) ကို အားထုတ်လိုသော ဆန္ဒဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ရုပ်နာမ်တရားတို့၏ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဟူသော လက္ခဏာရေး သုံးပါးကို နှိုင်းချိန်ဆင်ခြင်သည် (တုလေတိ)။ ဤသို့ လက္ခဏာရေး သုံးပါးကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်သောဉာဏ်ကို သမာသနဉာဏ်ဟု ခေါ်သည်။ ဉာတပရိညာမှသည် စူးစမ်း ဆင်ခြင် ဆုံးဖြတ်သောအားဖြင့် ပိုင်းခြားသိမြင်ခြင်း (တီရဏပရိညာ) သို့ တက်လှမ်းခြင်းဖြစ်သည်။ သုတမယ၊ စိန္တယမယဉာဏ်မှ ဘာဝနာမယဉာဏ်သို့ ကူးပြောင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် တဆင့်တက်၍ အဆင့်မြင့်သော ဝိပဿနာဉာဏ်တို့ကို ပြင်းပြသော ပဓာန ဝီရိယဖြင့် အားထုတ်သည်။ မြဲသည်ဟု ထင်မှတ်ခြင်း (နိစ္စသညာ) စသည့် မှားယွင်းသော အမှတ်သညာတို့ကို ပယ်စွန့်သောအားဖြင့် ပိုင်းခြားသိခြင်း (ပဟာနပရိညာ) ဖြစ်ပေါ်ရန် အားထုတ်သည်။ ထိုသို့ အပူတပြင်း အားထုတ်သည်ရှိသော် သစ္စာတရားအား ပညာဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်ကာ နိဗ္ဗာန်ကို ကိုယ်တွေ့ မျက်မှောက်ပြုလေသည်။ ဤမျှဖြင့် သစ္စာတရားကို လျော်စွာသိမြင်ခြင်း (သစ္စာနုဗောဓာ) ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ခရီးဆုံးပန်းတိုင်အားဖြင့် သစ္စာတရားသို့ ဆိုက်ရောက်ခြင်း (သစ္စာနုပ္ပတ္တိ) မဟုတ်သေးပါ။
သစ္စာတရားသို့ ဆိုက်ရောက်ခြင်း (သစ္စာနုပ္ပတ္တိ)
ဤသို့ သစ္စာတရားကို မျက်မှောက်ပြု သိမြင်သူသည် (နောက်ပြန် မဆုတ်နိုင်သောအားဖြင့်) အရိယာမဂ္ဂင်လမ်းကြောင်း အယဉ်ပေါ်သို့ စတင် ရောက်ရှိသည် ဖြစ်၍ သောတာပန် (သောတာပန္န) ဟုခေါ်သည်။ နိဗ္ဗာန်ကို ဉာဏ်ဖြင့် ကိုယ်တိုင် သိမြင်ပြီးဖြစ်ကာ၊ အယူမှား (မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ)၊ ယုံမှားသံသယ (ဝိစိကိစ္ဆာ)နှင့် အလေ့အကျင့်မှားများကို ယုံကြည်စွဲလမ်းမှု (သီလဗ္ဗတပရာမာသ) ဟူသည့် အနှောင်အဖွဲ့များကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်စွန့်ပြီဖြစ်သဖြင့် အရိယာလမ်းကြောင်းပေါ်မှ နောက်သို့ပြန် မလည်နိုင်တော့။ သကဒါဂါမိမဂ်၊ အနာဂါမိမဂ်၊ အရဟတ္တမဂ်ဟူသော အဆင့်မြင့်သည့် အရိယာမဂ်ဉာဏ်တို့သို့ ကိန်းသေ ဆိုက်ရောက်ရမည် ဖြစ်သည် (နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယဏော)။ ခရီးဆုံး ပန်းတိုင်ဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဆိုက်ရောက်ရန်အတွက် ကျင့်ကြံနေဆဲဖြစ်သော အရိယာသူတော်စဉ်တို့ကို ကျင့်ဆဲ (သေက္ခ) ပုဂ္ဂိုလ်ဟုခေါ်သည်။ နိဗ္ဗာန်ကို သိမြင်ခြင်းနှင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ဆိုက်ရောက်ခြင်းတို့ ကွာခြားပုံကို ကျင့်ဆဲ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ် မထေရ်တစ်ပါးပေးသည့် အောက်ပါ ဥပမာဖြင့် သိရှိနိုင်ပေသည်။
ငါ့ရှင် ဥပမာသော်ကား ခရီးခဲ၌ ရေတွင်း ရှိရာ၏။ ရေတွင်း၌ ကြိုးသည် လည်းကောင်း၊ ရေပုံးသည်လည်းကောင်း မရှိရာ။ ထိုအခါ ယောက်ျားသည် ပူလောင်သော ကိုယ်ရှိသည်။ အပူဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သောကြောင့် ပင်ပန်းသည်ဖြစ်ရကား ရေမွတ်သိပ်သည် ဖြစ်၍ လာရာ၏။ ထိုယောက်ျားသည် ထိုရေတွင်းကို ငုံ့ကြည့်ရာ၏။ ထိုယောက်ျားအား “ရေ” ဟူ၍ သာလျှင် အသိဉာဏ် ဖြစ်၏။ ကိုယ်ဖြင့်မူကား တွေ့ထိ၍ မနေရာ (န စ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရေယျ)။ ငါ့ရှင် ဤအတူသာလျှင် “ဘဝချုပ်ခြင်းသည် နိဗ္ဗာန်တည်း” ဟူ၍ ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း ပညာဖြင့် ကောင်းစွာမြင်အပ်၏ (ယထာဘူတံ သမ္မာပညာယ သုဒိဋ္ဌံ)။ အာသဝေါကုန်ပြီးသော ရဟန္တာသော်ကား မဟုတ်သေးပါ။ (သံ-၂-၆၈၊ နိဒါနသံယုတ်၊ မဟာဝဂ်၊ ကောသမ္ဗိသုတ်)
ခရီးဆုံးပန်းတိုင်ကို ရောက်နိုင်ရန်အတွက် ကျင့်ဆဲသိက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဖော်ပြခဲ့ပြီး ဖြစ်သော ၁၂-ဆင့်ရှိသည့် ကျင့်စဉ်ကိုပင် ဆက်လက်၍ အကြိမ်ကြိမ် ပွားများကျင့်ကြံရမည် ဖြစ်ကြောင်းကို စင်္ကီသုတ်တွင် မြတ်စွာဘုရားက ကာပဋိကလုလင်အား ဟောကြားသည်။
ဘာရဒွါဇ… ထိုတရားတို့ကို ထုံခြင်း, ပွားများခြင်း, ကြိမ်ဖန်များစွာ ပြုခြင်းကြောင့် (အာသေဝနာ ဘာဝနာ ဗဟုလီကမ္မံ) သစ္စာဆိုက်ခြင်း (သစ္စာနုပတ္တိ) သည်ဖြစ်၏။ ဘာရဒွါဇ… ဤမျှဖြင့် သစ္စာဆိုက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏ (သစ္စာနုပတ္တိ)။ သစ္စာတရားနှင့် ပြည့်စုံခြင်းသည် ဖြစ်၏ (သစ္စမနုပါပုဏာတိ)။ ဘာရဒွါဇ… ဤမျှဖြင့် ငါတို့သည် သစ္စာဆိုက်ခြင်းကို သတ်မှတ်၏။ (မ-၂-၄၃၃၊ မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ၊ ဗြာဟ္မဏဝဂ်၊ စင်္ကီသုတ်)
ထို့နောက် ၁၂-ဆင့်သော အကျင့်တရားတို့သည် ရှေ့အဆင့် တစ်ဆင့်က နောက်အဆင့်အား ကျေးဇူးများပုံကို ဆက်လက်ဟောကြားထားသည်။ ဒေသနာဆုံးသောအခါ ကာပဋိကလုလင်သည် အလွန်နှစ်သက် ဝမ်းမြောက်၍ သရဏဂုံသုံးပါးအား အသက်ထက်ဆုံး ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်သော ဥပါသကာအဖြစ် မှတ်ယူရန် လျှောက်ထားသည်။ အယူမှားတစ်ခုကို မျက်ကန်း ယုံကြည်မှုဖြင့် စွဲကိုင်ကာ မာနထောင်လွှားလျှက်ရှိသော ကာပဋိကလုလင်သည် မှန်ကန်သော ယုံကြည်မှု လမ်းပေါ်သို့ ရောက်သွားသည်ဟု ဆိုနိုင်ပါသည်။ မှန်ကန်သော ယုံကြည်မှုရှိသူသည် ယင်းယုံကြည်မှုကို အခြေတည်ကာ ဤဒေသနာတွင် လာသော ကျင့်စဉ် ၁၂-ဆင့်ကို ကျင့်ကြံ အားထုတ်ပါက သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်အမြင်ကို အရင်းခံသည့် ခိုင်မာသော ယုံကြည်မှုကို ရရှိနိုင်ပါသည်။ စင်စစ် သစ္စာတရားကို ကိုယ်တိုင်သိမြင်ပြီးသူ၊ ဆိုက်ရောက်ပြီးသူအတွက် သူတပါးအပေါ် ယုံကြည်မှုသည် ပဓာန မကျတော့။ “သဒ္ဓိန္ဒြေ အစရှိသော ဣန္ဒြေငါးပါးကို ကြိမ်ဖန်များစွား ပွားများခြင်းဖြင့် အမြိုက်နိဗ္ဗာန်သို့ သက်ဝင်နိုင်သည်ကို အသင် ယုံကြည်ပါသလော” ဟု ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ အရှင်သာရိပုတ္တရာအား မေးမြန်းသောအခါ အရှင်သာရိပုတ္တရာက အောက်ပါအတိုင်း ဖြေကြားဖူးပါသည်။
“အရှင်ဘုရား ဤအရာတွင် တပည့်တော်သည် မြတ်စွာဘုရားအပေါ် ယုံကြည်မှုဖြင့် ဆည်းကပ်သည်မဟုတ်ပါ (န ခွာဟံ ဧတ္ထ, ဘန္တေ, ဘဂဝတော သဒ္ဓါယ ဂစ္ဆာမိ)။ […] ဤအရာကို ပညာဖြင့် မသိမြင် မထင်ရှား မျက်မှောက် မပြု မတွေ့ထိကြရသော သူတို့သည် ဤအရာတွင် သူတပါးအပေါ်၌ ယုံကြည်မှုဖြင့် ဆည်းကပ်ကုန်ရာ၏ (တေ တတ္ထ ပရေသံ သဒ္ဓါယ ဂစ္ဆေယျုံ)။ […] ကျွနု်ပ်သည် ဤအရာကို ပညာဖြင့် သိမြင် ထင်ရှား မျက်မှောက်ပြု တွေ့ထိပါ၏။ ကျွနု်ပ်သည် ဤအရာတွင် ယုံမှား တွေဝေခြင်း မရှိတော့ပါ (နိက္ကင်္ခဝါဟံ တတ္ထ နိဗ္ဗိစိကိစ္ဆော)။ (သံ-၅-၅၁၄၊ ဣန္ဒြိယသံယုတ်၊ ဇရာဝဂ်၊ ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကသုတ်)
*****
ဧရာ (မန္တလေး)
စာညွှန်း။
စင်္ကီသုတ်အပါအဝင် နိကာယ်ငါးရပ်မှ သုတ္တန်ဒေသနာများ၊ အဖွင့်အဋ္ဌကထာများနှင့် Jayatilleke ၏ Early Buddhist Theory of Knowledge ကို ကိုးကားပါသည်။
